Η «smart» εποχή δημιουργεί μεγάλη πίεση

Πίνει πράσινο τσάι. Αεικίνητη και ετοιμόλογη. Πίσω από τα γυαλιά της περιεργάζεται ανθρώπους και περιβάλλον, τους τουρίστες που κατά σμήνη περνάνε από μπροστά μας, σε μια μικρή οδό στην Πλάκα, καθώς αναζητούσαμε ησυχία και σκιά από τον καλοκαιρινό ήλιο. Μάταια όπως φάνηκε λίγα λεπτά αργότερα, καθώς το μικρό καφέ λειτουργούσε ως σταθμός συνάντησης για τους τουρίστες που έβγαιναν από τα πλησιέστερα Airbnb. Μέσα σε αυτήν τη νέα συνθήκη της αθηναϊκής πραγματικότητας, η Ελένη Φεσσά μιλά για μνήμη και ιστορία της αρχιτεκτονικής στην πόλη με τα χίλια στρώματα – επίπεδα – προβλήματα.

«Οταν αυξάνεται η κρίση, αναγκάζεσαι να σβήσεις κάποιες λεπτομέρειες, ιδίως με την ψηφιακή εποχή που μας δίνει ευκολία στην πληροφορία. Θυμάμαι που έλεγε ο Κωνσταντινίδης ότι όποιος τρέχει πίσω από την επικαιρότητα δεν προλαβαίνει να σκεφτεί και να κάνει κάτι δικό του. Να καταλάβει τι θέλει να κάνει. Το λέω γιατί σκέφτομαι ότι πρέπει να σταματήσεις το κυνήγι της πληροφορίας».

Το λέει εκείνη που έχει ανεβάσει όλα της τα κείμενα στο ανοιχτό academia.edu ώστε να είναι προσβάσιμα σε όλους τους νέους μελετητές ερευνητές που χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο. «Αυτό που με ενδιαφέρει δεν είναι η δικιά μου η γενιά. Είναι οι επόμενες. Με ενδιαφέρει η συνέχεια. Η γενιά του ’30 δεν είχε τέτοιο πρόβλημα, ούτε η δικιά μου ή του ’70. Δεν είχαμε τέτοια πίεση δημοσιεύσεων, ο ανταγωνισμός ήταν μικρότερος. Ενώ αυτή τη στιγμή είναι εφιαλτική η πίεση που δέχονται οι νέοι συνάδελφοι που σταδιοδρομούν στον ακαδημαϊκό χώρο στο εξωτερικό. Για να ξεχωρίσεις πρέπει να προκαλέσεις, να εντυπωσιάσεις. Να κάνεις το πυροτέχνημα έστω και για έναν μήνα… Εχω μεγάλη κατανόηση για τη σημερινή κατάσταση. Μια σοβαρή μελέτη προϋποθέτει συγκέντρωση, όχι να τη διαβάσεις διαγώνια. Και πρέπει να έχεις και κριτήρια. Το να αποκτήσεις κριτήρια όμως θέλει χρόνο και υπομονή.

Είμαστε στην εποχή του “smart”. Της έξυπνης πόλης, της έξυπνης λύσης και του έξυπνου κειμένου, λες και πριν δεν υπήρχε ευφυΐα. Αυτά τα πράγματα δίνουν στον κόσμο μια αίσθηση εικονικής πραγματικότητας και κυρίως απογείωσης από την πραγματικότητα. Θέλουν το καινοφανές, και οι νέοι αρχιτέκτονες πιέζονται από τον σκληρό ανταγωνισμό. Δεν είναι εύκολο όμως να ξυπνάνε με μια εκπληκτική ιδέα. Επομένως επαναδιατυπώνουν, επανερμηνεύουν, αναστοχάζονται, αποδομούν ένα θέμα προκειμένου να ζήσουν».

Μιλά για το ξεκίνημά της μέσα σε μια φιλοπρόοδη και υποστηρικτική οικογένεια. Για τη βοήθεια της μητέρας της, που ήταν φιλελεύθερη, να καλλιεργήσει την κλίση που είχε προς την έρευνα και το γράψιμο. Γεννημένη στον Βόλο, είχε θείο και νονό τον ποιητή Τάκη Οικονομάκη (ψευδώνυμο Τάκης Σαρακηνός), διευθυντή της ιστορικής εφημερίδας του Βόλου «Θεσσαλία», κάτοχο μιας εκπληκτικής βιβλιοθήκης με λογοτεχνία, ιστορία, πολλά γαλλικά βιβλία που αποτέλεσαν ένα έντονο βίωμα στα παιδικά της χρόνια. «Κάπου υπήρχε λοιπόν μέσα στο κύτταρό μου μια αίσθηση τόλμης και με βοήθησε να αναπτύξω χαρακτήρα» λέει η σημερινή ιστορικός της αρχιτεκτονικής, ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγγραφέας πολλών επιστημονικών μονογραφιών.

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ. «Οταν μπήκα στο Πολυτεχνείο, απογοητεύτηκα. Ηταν “πολύ σχολείο”. Περίμενα περισσότερα. Δεν είχε παράδοση στις κτιριακές κατασκευές, αλλά αυτό δεν με απασχόλησε γιατί στράφηκα στη θεωρία. Δούλεψα για πράξη στο γραφείο των Δεσύλλα, Κονταργύρη, Λαμπάκη, Λουκάκη. Παράλληλα είχα εργαστεί ως φοιτήτρια στο γραφείο των Μυλωνά – Φατούρου υπό τον Αντωνακάκη στη μελέτη της Εθνικής Πινακοθήκης. Ολη αυτή η υπηρεσία με βοήθησε να σκεφτώ ότι η πράξη δεν ήταν αυτό που με ενδιέφερε. Βέβαια η εκ των έσω γνώση βοηθά έναν ιστορικό της αρχιτεκτονικής να καταλάβει τη δημιουργία των αρχιτεκτονικών έργων. Βλέπω τα πράγματα με τα ιστορικά τους συμφραζόμενα. Κάνω ιστορία των ιδεών, των θεωριών και των κτιρίων όταν γράφω ιστορία. Πίσω από τα κτίρια είναι οι αρχιτέκτονες πράξης. Υπάρχουν τα πρόσωπα, το έργο τους και οι ιδέες τους. Επίσης είναι η πράξη, η εκπαίδευση, η θεωρία και η ιστορία. Κάθε τομέας έχει τους πρωταγωνιστές του. Σήμερα η πράξη με τη θεωρία δεν έχουν καμία σχέση. Αν είναι να γράψει κανείς την ιστορία από τα τέλη του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα, η τεκμηρίωση είναι πολύ επιλεκτική. Θα μου πεις, πάντα ήταν. Σήμερα είναι ένα αχανές πεδίο και η σύνδεσή τους για να δοθεί η συνέχεια είναι πολύ δύσκολη. Δεν ξέρουμε το παρόν, γιατί από τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 έχουμε θραύσματα, καθώς έγιναν πολλοί οι αρχιτέκτονες».

Η παρέα στα διπλανά τραπέζια μιλά δυνατά. Η συνομιλήτριά μου, παρά τις προσπάθειές της να συνεχίσει, νιώθει ενοχλημένη από τον πολυγλωσσικό θόρυβο των φωνών γύρω μας και αποφασισμένη ετοιμάζεται να σηκωθεί από το τραπέζι. «Λοιπόν πρέπει να φύγουμε. Είναι ορδές όλος αυτός ο κόσμος. Αυτή η λαίλαπα και τα σκουπίδια τους δεν αντιμετωπίζονται. Κάπου η εξουσία πιέζεται με τη ρύθμιση των Airbnb, αλλά δείτε τα μπαλώματα στην άσφαλτο της οδού Αδριανού. Αν δεν τα επιμεληθείς, θα έρχεται χειρότερος τουρισμός. Αν το περιβάλλον στο οποίο κινούνται οι επισκέπτες της πόλης δεν τους εμπνέει, θα πετάξουν και τα δικά τους σκουπίδια. Σήμερα οι προτεραιότητες είναι περιβαλλοντικές, θα πρέπει να προετοιμάσεις τον κόσμο. Πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος να διαχειριστούμε το περιβάλλον, το κλίμα, τα σκουπίδια. Οι μελετητές μηχανικοί του περιβάλλοντος θα πρέπει να το εξετάσουν. Θέλει οργανωμένες κοινωνίες, κράτη… Δεν είναι εύκολο».

Ωστόσο κάνουμε απόπειρα να συνεχίσουμε τη συζήτησή μας. Δείχνει με το βλέμμα της προς ένα γωνιακό, υπό κατάρρευση νεοκλασικό. «Κι εμείς οι αρχιτέκτονες έχουμε έναν μαξιμαλισμό που γίνεται πρόβλημα. Τα διατηρητέα γύρω μας καταρρέουν. Τι σημαίνει αυτό για το κράτος; Τον βοηθάω τον ιδιοκτήτη του να το διατηρήσει ή, αν είναι στα αζήτητα – όπως γίνεται στην Ιταλία -, το νοικιάζω σε επενδυτή με προδιαγραφές και μου το επιστρέφει έπειτα από χρόνια αφού το αξιοποιήσει προς όφελός του. Κι όμως, φτάνουμε στο σημείο να τα κατεδαφίσουμε επικαλούμενοι το συμφέρον του Δημοσίου. Γιατί όμως να μην επιτρέπεται στο κράτος να επιχειρήσει;».

Μιλάμε για τον δημόσιο χώρο, για τη δική της ακαδημαϊκή συνεισφορά που ξεκίνησε με τη διδακτορική της διατριβή στην αρχιτεκτονική του νεοελληνικού θεάτρου.

«Διαπίστωσα ότι τα δημόσια κτίρια και οι δημόσιοι χώροι είναι οι ανίατοι ασθενείς της Αθήνας και των μεγάλων ελληνικών πόλεων. Επίσης ότι η Ελλάδα έχει σπουδαίο θέατρο, αλλά δεν έχει θεατρική αρχιτεκτονική. Ακόμα και τα θέατρα του Τσίλλερ είναι επαρχιακά, λιγότερο καλά από τα αντίστοιχα των βαλκανικών χωρών. Βέβαια στον Τσίλλερ οφείλουμε σημαντικό μέρος της αστικής αρχιτεκτονικής, αλλά στα θέατρα δεν φταίει μόνο αυτός. Βλέπετε, για να παραχθεί καλή αρχιτεκτονική – όπως το έχει πει πολύ καλά και ο Καυταντζόγλου -, δεν αρκεί ο αρχιτέκτονας να είναι καλός. Πρέπει να είναι και ο εργοδότης. Η παρακμή και η κακή ποιότητα της δημόσιας αρχιτεκτονικής οφείλονται στο ότι ελληνικό κράτος και δήμοι ήταν κάκιστοι εργοδότες.

Εχουμε δύο δημοτικά θέατρα: της Αθήνας και του Πειραιά. Στην Αθήνα, με το πελατειακό κράτος υπήρχαν διαπλοκές. Τελευταία στιγμή ο Ανδρέας Συγγρός περιέσωσε την κατάσταση. Ομως υποχρέωσε τον Τσίλλερ να μικρύνει τη σκηνή για να βγάλει μερικά καταστήματα και να έχει εισοδήματα. Δεν έφτασαν τα λεφτά να ολοκληρωθεί, κι έτσι το θέατρο δεν είχε θέρμανση ούτε αερισμό ούτε διάκοσμο. Απεναντίας οι Πειραιώτες είχαν φιλοπρόοδους δημάρχους επιχειρηματίες, πήραν κάποιο δάνειο, το έφτιαξαν το κτίριο με τον Ιωάννη Λαζαρίμου, κτίριο εξαιρετικού επιπέδου, με ωραία σκηνή και πλατεία, σε πολύ καλή θέση. Και ο δήμος το κράτησε έως σήμερα και το λειτουργεί. Ενώ στην Αθήνα ο δήμος δεν τον κράτησε, το άφησε και ρήμαξε. Επιπλέον η Αθήνα είχε και άλλο θέατρο, το Εθνικό. Σε ακατάλληλη θέση, με μικρό οικόπεδο, χωρίς επαρκή αίθουσα και επαρκείς χώρους κοινού. Και στη δεκαετία του ’20 είχε έρθει ο Αραβαντινός, ο σκηνογράφος, να γνωματεύσει, λέγοντας στην έκθεσή του ότι η Αθήνα δεν έχει κανένα θέατρο. Γιατί, όπως έγραφε, το Δημοτικό έχει σάλα χωρίς σκηνή, το δε Εθνικό σκηνή δίχως σάλα».

ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ. Στη δεκαετία του ’80 η Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ ξεκινά να ασχολείται με μια δική της ανάγκη. «Στο υπαρξιακό μου ερώτημα γύρω από μια σύγχρονη χώρα που έχει καλούς ποιητές και ζωγράφους, αναρωτήθηκα αν έχει καλούς αρχιτέκτονες. Ξεκίνησα από τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική και μετά άρχισα να πηγαίνω προς τα πίσω, προς τον 19ο αιώνα και την εποχή του Τρικούπη, καθώς πιστεύω ότι η Ιστορία δεν ξεκινά από τη γενιά του καθενός μας. Αρχισα να επισκέπτομαι τους αρχιτέκτονες της γενιάς του ’30, να συνομιλώ μαζί τους. Εκανα αρχειακή έρευνα και προσπάθησα να συμβάλω στην ανάδειξη και προστασία του έργου αυτών των αρχιτεκτόνων. Το έργο τους ήταν ατελέστατα γνωστό, δύσκολα ανιχνεύσιμο μέσα στο χαοτικό πολεοδομικό συγκρότημα του ιστού της Αθήνας.

Πρόθεσή μου ήταν να αναζητήσω τα επιτεύγματα αυτής της αρχιτεκτονικής και να εισέλθει αυτό το έργο και αυτά τα πρόσωπα στην παγκόσμια ιστορία της αρχιτεκτονικής κατ’ αξίαν και με τον δικό μας τρόπο. Μια παγκόσμια ιστορία της αρχιτεκτονικής θα έπρεπε να είναι μια δίκαιη επιλογή των σημαντικών επιτευγμάτων και των χαρακτηριστικών εκφράσεων της αρχιτεκτονικής όλου του κόσμου. Αυτό που είχα διαισθανθεί τότε, σήμερα έχει επικρατήσει. Ολες οι χώρες που ήταν κάποτε αποικίες, οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, η Κίνα και η Ιαπωνία, έχουν άλλους προβληματισμούς πέρα από τον ευρωπαϊσμό, τον αμερικανισμό. Υπάρχει το ρεύμα του τοπικού επειδή ο εκσυγχρονισμός δεν είναι απόλυτη αξία. Η καλή αρχιτεκτονική εναρμονίζει τη νεωτερικότητα που της ταιριάζει με αξίες τής κάθε παράδοσης, με το πνεύμα ενός τόπου και με την προσωπικότητα του δημιουργού. Για να έχει αξία παραδείγματος και να καταξιωθεί στον χρόνο. Οπως οι πολυκατοικίες του Κουρεμένου στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου ήταν κτίρια που αποτελούν δημιουργική αφομοίωση της παράδοσης της γαλλικής αστικής πολυκατοικίας, μορφολογικά επιλέγει μια μορφή που συνομιλεί με το περιβάλλον της. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που κατοικούνται έως σήμερα και έχουν κηρυχθεί διατηρητέες. Ή το Πολυτεχνείο του Καυταντζόγλου. Παρά τους βανδαλισμούς και την κακοποίηση, το κτίριο ανθίσταται στη βία που του ασκείται. Για μένα είναι εξαιρετικό όχι μόνο για τον πολιτικό συμβολισμό, αλλά και ως αρχιτεκτόνημα».