Ο νόμος για το άσυλο (I)

Ολοι οι νόμοι έχουν μια ratio, έναν λόγο για τον οποίο θεσπίστηκαν, ένα τέλος (σκοπό) που εξυπηρετούν. Αυτό που δεν έχουν όλοι οι νόμοι είναι το συναισθηματικό φορτίο που φέρει το πανεπιστημιακό άσυλο, ο συμβολισμός που κουβαλά και η οφθαλμοφανής διάσταση φαντασιακής θέσμισης που το χαρακτηρίζει – δηλαδή, η εν πολλοίς αυθαίρετη νοηματοδότηση του πανεπιστημιακού ασύλου με ένα τέλος διαφορετικό από την αυθεντική ratio του, που είναι η προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας και, συναφώς, της διδασκαλίας και έρευνας, της ελεύθερης διακίνησης ακαδημαϊκών ιδεών και θέσεων, αξίες που προστατεύονται σε ένα γενικότερο επίπεδο και από την εννοιολογικά ευρύτερη ελευθερία έκφρασης.

Τι έχει εξυπηρετήσει στην πράξη το άσυλο; Την ανομία, τη διάπραξη ποινικών αδικημάτων χωρίς να μπορεί, κατά κανόνα, να παρέμβει η Αστυνομία (άνευ χορηγήσεως σε ορισμένες περιπτώσεις ειδικής άδειας), τη βία και την καταστροφή των πανεπιστημιακών εγκαταστάσεων και υποδομών, το κλείσιμο και την κατάληψη χώρων του πανεπιστημίου. Το πρόβλημα είναι διπλό. Αφενός υφίσταται κατάχρηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Χρησιμοποιώ τον όρο κατάχρηση (και) με τη νομική του έννοια. Ενας νόμος που θεσπίστηκε για έναν απολύτως θεμιτό σκοπό χρησιμοποιείται όλως καταχρηστικά, κακόβουλα και κακή τη πίστει για αλλότριους και αθέμιτους σκοπούς, ουσιαστικά για τη δημιουργία ενός αβάτου. Αφετέρου, στην πραγματικότητα, το πανεπιστημιακό άσυλο – άβατο δεν εξυπηρετεί τον αυθεντικό σκοπό για τον οποίο τέθηκε. Αυτό συμβαίνει, πρώτον, διότι ουσιαστικά τροχοπεδεί, αντί να προστατεύει, την ακαδημαϊκή ελευθερία. Δεύτερον, διότι είναι περιορισμένης αποτελεσματικότητας, αν όχι και χρησιμότητας.

Ξεκινώντας από το πρώτο επιχείρημα, το να απαγορεύεται στα επιφορτισμένα με την ασφάλεια όργανα του κράτους να ασκήσουν την αρμοδιότητά τους στον πανεπιστημιακό χώρο επιτρέπει στον οποιονδήποτε να περιορίζει την ακαδημαϊκή ελευθερία όσων εκφέρουν λόγο και είναι φορείς ιδεών με τις οποίες διαφωνεί. Η καταστροφή βιβλιοθηκών, εργαστηρίων και γραφείων ακαδημαϊκών, οι προπηλακισμοί, η βία και ο τραμπουκισμός, οι ξυλοδαρμοί ακαδημαϊκών και φοιτητών πλήττουν ό,τι, θεωρητικά, επιδιώκει να προστατεύσει το άσυλο. Αυτό γίνεται μέσω του ασύλου – αβάτου, χάριν αυτού και με πρόσχημα αυτό. Η νομική «μετάφραση» αυτού του επιχειρήματος είναι ότι το άσυλο εμποδίζει τις Αρχές του κράτους να ανταποκριθούν στη θετική (κατά τη σχετική ορολογία) υποχρέωσή τους να προστατεύσουν την ακαδημαϊκή ελευθερία (και πλείστα άλλα προσβαλλόμενα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η ζωή, η περιουσία, η υγεία και η σωματική ακεραιότητα) από όσους τα απειλούν. Κοντολογίς, το άσυλο – άβατο εμποδίζει το κράτος να εκπληρώσει αποτελεσματικά τις συνταγματικές και διεθνείς υποχρεώσεις του στο πεδίο των δικαιωμάτων του ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένης της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Αυτό συνεπάγεται αντισυνταγματικότητα του ασύλου, έτσι όπως εφαρμόζεται, και όχι οιονεί συνταγματοποίησή του, όπως έχει υποστηριχθεί – ζήτημα στο οποίο θα επιστρέψω σε επόμενο σημείωμα.

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο επιχείρημα, ακόμα κι αν υποτεθεί ότι, σε κάποιο βαθμό, το άσυλο μπορεί να εξυπηρετήσει τον σκοπό της προστασίας της ακαδημαϊκής ελευθερίας για τον οποίο θεσπίστηκε, η αποτελεσματικότητά του είναι αμφίβολη, όπως ίσως είναι και ο λόγος ύπαρξής του σε καθεστώς δημοκρατίας. Εχουν περάσει – ελπίζω ανεπιστρεπτί – οι εποχές που ο αστυφύλαξ θα έμπαινε στο πανεπιστήμιο για να εμποδίσει την άρθρωση λόγου μη αρεστού σε ένα καθεστώς. Η τεχνολογία προσφέρει πλείστα όσα μέσα (ακαδημαϊκής) έκφρασης. Δεν αμφισβητώ, όμως, μόνο την αναγκαιότητα του πανεπιστημιακού ασύλου, ιδίως με τη μορφή του κακοφορμισμένου αβάτου που ενδημεί στη χώρα μας. Αμφισβητώ και την αποτελεσματικότητά του. Αυτό όχι μόνο λόγω της κατάχρησης στην οποία αναφέρθηκα προηγουμένως. Ας σκεφτούμε επιτέλους ποιοι είναι σήμερα οι πραγματικοί εχθροί της ακαδημαϊκής ελευθερίας, τι όντως την απειλεί. Θα αρκεστώ μόνο σε ένα παράδειγμα, με αίσιο, ευτυχώς, τέλος. Δεν πάνε πολλά χρόνια από την αθώωση – χάρη στη θαρραλέα απόφαση ενός πρωτοδίκη στην Κρήτη που κήρυξε αντισυνταγματική τη σχετική νομική βάση (άρθρο 2 του Νόμου 4285/2014) – του καθηγητή Richter, ο οποίος διώχθηκε ποινικά επειδή ορισμένοι διαφωνούν με την ιστορική του ανάλυση. Τον εν λόγω ακαδημαϊκό δεν τον προστάτευσε το πανεπιστημιακό άσυλο γιατί δεν μπορεί να τον προστατεύσει. Από τις πάμπολλες απειλές που αντιμετωπίζει η ακαδημαϊκή ελευθερία στη σύγχρονη εποχή, το αναχρονιστικό πανεπιστημιακό άσυλο – άβατο καλύπτει αυτές που πλέον είναι ισχνές, ενώ δίνει συνάμα το ελευθέρας σε λογιών λογιών αντικοινωνικές συμπεριφορές να καταστρέφουν το πανεπιστήμιο και να καθιστούν τον βίο αβίωτο στην πανεπιστημιακή κοινότητα.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ