Η Δικαιοσύνη δεν πρέπει να είναι «διαιτητής» του πολιτικού παιχνιδιού

Με αφορμή την πρόσφατη ψήφιση του νέου Ποινικού Κώδικα και την εφαρμογή του σε υποθέσεις πολιτικού ενδιαφέροντος, έχει αναπτυχθεί έντονος δημόσιος διάλογος σχετικά με αλληλεπίδραση μεταξύ της πολιτικής διελκυστίνδας και του ποινικού δικαίου.

Επιβάλλεται, κατ’ αρχάς η προκαταρκτική παρατήρηση ότι ανάλογης εμβέλειας, ρηξικέλευθες τροποποιήσεις στην ποινική νομοθεσία είναι αναμενόμενο ότι θα επηρεάσουν τυχόν εκκρεμείς δίκες, που όμως πάντοτε θα υπάρχουν. Ο Ποινικός Κώδικας είναι νομοθέτημα μακράς πνοής και πρέπει να αξιολογείται με νηφαλιότητα, με νομικά κριτήρια, με αποστασιοποίηση από την τρέχουσα πολιτική διαπάλη και χωρίς βεβιασμένες εκτιμήσεις.

Η ιστορία δείχνει ότι το ποινικό δίκαιο αξιοποιήθηκε διαχρονικά – άλλοτε επιτυχώς και άλλοτε ανεπιτυχώς – για την επιβεβαίωση της πολιτικής κυριαρχίας του νικητή του πολιτικού διαγκωνισμού (ιδιώνυμο, «Σιμωνιακά», Γ’ ψήφισμα, Γουδί, Παρασύνταγμα, υπόθεση «Ασπίδα», σκάνδαλο «καλαμποκιού», «βρώμικο ’89» κ.ο.κ.).

Η αιμάσσουσα αυτή ιστορία είναι αναμφίβολα διδακτική. Η αρχή του κράτους δικαίου επιβάλλει την οριοθέτηση δικαίου και πολιτικής. Αποτελεί δείγμα υγείας της Δημοκρατίας και ωριμότητας των κοινοβουλευτικών θεσμών, αφενός η επίλυση των πολιτικών συγκρούσεων να πραγματοποιείται μέσα από τη δημοκρατική διαδικασία και αφετέρου η εναλλαγή στην εξουσία να γίνεται ομαλά, με σεβασμό της λαϊκής ετυμηγορίας. Αντιθέτως, η ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής, η μεταφορά της πολιτικής αντιπαράθεσης από τον ελεύθερο, απροκατάληπτο, δημόσιο διάλογο για τα πολιτικά ζητήματα στις δικαστικές αίθουσες, με σκοπό όχι μόνον την πολιτική, αλλά συχνά και την ηθική ή και φυσική εξόντωση του αντιπάλου, είναι σημάδι  νοσηρό μιας καχεκτικής Δημοκρατίας, που δεν έχει τη δύναμη να σταθεί στα πόδια της.

Από την άλλη πλευρά, το δίκαιο, ιδίως στα δημοκρατικά καθεστώτα, δεν ανέχεται την ανεύθυνη άσκηση εξουσίας. Παράλληλα, το ποινικό δίκαιο, σε καθεστώς ισονομίας, δεν επιτρέπεται να μεταχειρίζεται τα μέλη της κυβερνήσεως, όπως και τους πολιτικούς εν γένει, ούτε ευμενέστερα, ούτε δυσμενέστερα από τους άλλους πολίτες. Η διαφορετική μεταχείριση των υπουργών (δια του νόμου περί ευθύνης υπουργών) και των βουλευτών (στο πλαίσιο του ακαταδίωκτου και της ισχύουσας διαδικασίας άρσης της ασυλίας) δεν μπορεί παρά να είναι μόνο δικονομική και μόνον όσον αφορά στα αδικήματα, που τελούν αυστηρά κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Δεν μπορούμε να αγνοούμε, άλλωστε, τη νομολογία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου που έκρινε, σε υποθέσεις ελληνικού ενδιαφέροντος, ότι ακαταδίωκτο των βουλευτών κατά το άρθρο 62 Συντ. μπορεί να παρέχεται μόνο για πράξεις που συνδέονται άμεσα με τα κοινοβουλευτικά καθήκοντα.

Ετσι, η υπερβολικά βραχεία αποσβεστική προθεσμία του άρθρου 86 Συντ. περί ευθύνης υπουργών, που ήδη τελεί υπό αναθεώρηση, δεν δικαιολογείται ούτε δικαιοηθικώς, ούτε υπό την τελεολογία της γενικής και ειδικής πρόληψης, και για τον λόγο αυτό εύλογα επικρίνεται. Η αίσθηση ατιμωρησίας για εκείνους, στους οποίους εμπιστεύτηκε ο ελληνικός λαός την άσκηση υπουργικών καθηκόντων, συνιστά προκλητικό ρήγμα στο κράτος δικαίου.

Υπό το φως των ανωτέρω σκέψεων, πρέπει να θεσπιστούν κατάλληλες δικλίδες ασφαλείας ώστε από τη μια να διαφυλάσσεται επαρκής ζωτικός χώρος για την ακώλυτη ανάπτυξη ελεύθερης δημοκρατικής δράσης και της υγιούς πολιτικής αντιπαράθεσης, και απ’ την άλλη να καθίσταται πρακτικά αδύνατη η καταστρατήγηση των ποινικών διατάξεων από οποιαδήποτε τυχόν κοινοβουλευτική πλειοψηφία που θέλει να προστατεύσει παρανομούντα στελέχη της.

Παραφράζοντας μια γνωστή ρήση του Στέφανου Ματθία, οι διατάξεις του ποινικού δικαίου πρέπει να εκφεύγουν από το πολιτικό γίγνεσθαι καθώς ανάγονται στο πολιτικό δέον. Συγκροτούν το νομικό πλαίσιο εντός του οποίου η πολιτική δράση πρέπει να αναπτύσσεται ανεμπόδιστα, με γνώμονα τις δημοκρατικές επιλογές του ελληνικού λαού.

Ο Δημήτρης Βερβεσός  είναι πρόεδρος ΔΣΑ