«Ελάχιστοι συνειδητοποιούν την πνευματικότητα της ελληνικής παράδοσης»

Οταν του πρότεινα τη συζήτησή μας για τη σειρά «Γευματίζοντας», άρχισε να μου αναφέρει ονόματα συναδέλφων του που θα ήταν καταλληλότεροι από τον ίδιο για να συμμετάσχουν σε αυτό το ανάλαφρα διερευνητικό, τόσο σε ιδιωτικό όσο και σε δημόσιο επίπεδο, χώρο. Εγινε αυτόματα μέσα μου μια αναδρομή και θυμήθηκα πως κάθε φορά που ήταν να κουβεντιάσουμε και η κουβέντα αυτή προοριζόταν να δημοσιοποιηθεί, δεν υπήρξε ποτέ αρνητικός, αλλά η κατάφασή του αποσπάστηκε πάντα έπειτα από μεγάλη μου επιμονή. Και αναρωτιέται κανείς πώς γίνεται ένας άνθρωπος που αναπτύσσει δεκαετίες τώρα μια τόσο έντονη εικαστική αλλά και συγγραφική δημιουργία, στο άκουσμα του ονόματός του και πολύ περισσότερο στη θέα του να έχεις την αίσθηση ενός αναχωρητή, όπως δε συμβαίνει με άλλους δημιουργούς που όμως ο ίδιος ομνύει στο όνομά τους, για παράδειγμα με τον Γιώργο Σεφέρη και τον Ανδρέα Εμπειρίκο, αν και για τον δεύτερο κανείς δεν αμφισβητούσε και δεν αμφισβητεί, σε σχέση με όσους τον γνώρισαν, ότι «ήταν διαρκώς στον κόσμο του».

Το ίδιο θα ισχυριζόταν κανείς και για τον Σόρογκα, αν μια ιδιότυπη εμπλοκή του με την πολιτική – αριστερός ή μάλλον κομμουνιστής που μετανόησε – δεν σε έκανε να τον νιώθεις με τόση ζέση μέσα στον δικό του χώρο, όσο και μιας αλλαγής που τον έχει στιγματίσει, γιατί αν και φαινομενικά πολιτικής τάξεως η αλλαγή αυτή είναι βαθιά συνειδησιακής υφής. «Προ ημερών εξομολογούμουν σε κάτι φίλους τους σταδιακούς αναβαθμούς της μεταμέλειάς μου καθώς πίστευα πως αν δεν είσαι αριστερός δεν μπορεί να είσαι καλός άνθρωπος. Είχα σχηματοποιήσει τόσο αυτόν τον χώρο, που τον λάτρευα». Τον ακούς και μένεις με την εντύπωση ότι η αλλαγή του αυτή θα τον είχε εξελίξει σε έναν άνθρωπο φανατικό, όμως η ποίηση, όταν πραγματικά υπάρχει μέσα μας, μπορεί να νομιμοποιεί στα μάτια μας ακόμα και τις δυσχερέστερες πολιτικά ή υπαρξιακά περιόδους της ζωής μας. Και προπαντός να σε θωρακίζει και να μην έχεις την αίσθηση του χαμένου χρόνου για όσο διάστημα πίστευες σε κάτι που δεν σε εκφράζει πια. Κυριότερα όμως όσο και αν ένας κακοήθης θα μιλούσε για επινοημένες δικαιολογίες, εσύ να ξέρεις πόσο σου στοίχισε η μετάβασή σου σε κάτι άλλο σε σχέση με αυτό που ήσουν.

Ο τρόπος που μεγάλωσε

Πώς όμως δημιουργήθηκε η βεβαιότητα αυτής της συγκλονιστικής, αλήθεια, φράσης «πίστευα πως αν δεν είσαι αριστερός, δεν μπορεί να είσαι καλός άνθρωπος». «Ισως να ευθύνεται ο τρόπος με τον οποίο μεγάλωσα. Ο πατέρας μου ήταν αρτεργάτης, ένας άνθρωπος τίμιος, αγνός. Ως το 1984 που έφυγε από τη ζωή, μου έλεγε “μόνο αν έρθουμε εμείς στα πράγματα, θα μπει κάποια τάξη και θα επικρατήσει δικαιοσύνη στον κόσμο”. Αλλά δεν πρόλαβε να δει τα τεκταινόμενα και μάλιστα αυτά των τελευταίων χρόνων. Σιγά σιγά όμως με τα διαβάσματα αλλά και χάρη σε λογής τυχαιότητες ή ακόμη χάρη σε μια επίσκεψη στο Αγιον Ορος μαζί με τον Στέλιο Ράμφο, αποδομήθηκε μέσα μου η βεβαιότητά μου ότι η αλήθεια του κόσμου εκκινεί από τον αριστερισμό και από τις δήθεν προοδευτικές δυνάμεις. Η φίλη μου η Βάσω Κυριάκη, η ζωγράφος, που ανήκει μετά πάθους στον προοδευτικό χώρο, μου έδωσε ένα ογκωδέστατο βιβλίο, μια βιογραφία του Στάλιν. Πώς ήταν δυνατόν να λέει ο πατέρας μου “ο πατερούλης ο Στάλιν” για έναν άνθρωπο που είχε την ιδεολογία του σφαγέα; Πες όμως ότι τότε ήταν τυφλοί οι άνθρωποι και δεν βλέπανε. Πώς γίνεται όμως ακόμη και σήμερα να παραμένουν ενσωματωμένα τα αιτήματα των ανθρώπων για ελευθερία και ισότητα σε αυτή την ιδεολογία;».

Ομως όσο και αν χρεώνει στο οικογενειακό περιβάλλον του, με πολύ τρυφερότητα είναι αλήθεια, μια ιδεολογική αγκύλωση που του στοίχισε εσωτερικά πάρα πολύ, με την ίδια, αν όχι τρυφερότητα, κατανόηση και χωρίς καμιά οργή χρεώνει το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον με το κλείσιμο στον εαυτό του, που γνώρισε ως παιδί – χωρίς να αποκλείει σε αυτό το κλείσιμο την αφετηρία ή μάλλον το έναυσμα να εκδηλωθεί ως ζωγράφος: «Εξαιτίας μιας παθήσεως του θυρεοειδούς, ξαφνικά ψήλωσα πάρα πολύ. Και έγινα ένα παιδί αφύσικα ψηλό. Η αντίδραση των συμμαθητών μου αλλά και των άλλων ανθρώπων να με βλέπουν ως ένα αξιοπερίεργο ον μού δημιούργησε ένα τρομακτικό τραύμα. Δεν ήθελα να βγαίνω έξω, φοβόμουν τη χλεύη των άλλων και άρχιζα να σκέφτομαι πράγματα που δεν τα σκέφτεται ένα παιδί με τη χαρά της ζωής γύρω του και μέσα του». Στην ένστασή μας αν κάθε αφύσικα ψηλό παιδί λόγω των τραυμάτων που του δημιουργεί το ύψος του γινόταν ζωγράφος, θα έπρεπε οι ζωγράφοι να είναι πολύ περισσότεροι σε σχέση με οποιουσδήποτε άλλους καλλιτέχνες, ο Σόρογκας χωρίς και πάλι να γίνεται κατηγορηματικός, παραμένει διαφωτιστικά διευκρινιστικός με έναν τρόπο που εξισώνει κυριολεκτικά την ανάμνηση με την ποίηση.

Το πανί με τα άλογα

«Θυμάμαι να υπάρχει δίπλα στο φτωχικό μου κρεβατάκι κρεμασμένο στον τοίχο ένα πανί για να απομονώνεται όσο είναι δυνατόν η υγρασία και να δημιουργείται η αίσθηση κάποιας ζεστασιάς. Πάνω σε αυτό το πανί υπήρχε μια στάμπα που έδειχνε πολλά άλογα να καλπάζουν. Επιχείρησα να ζωγραφίσω τα άλογα αυτά, δεν αρνούμαι όμως ότι υπήρχε ήδη κάποια προεργασία. Ο παππούς μου με τη γιαγιά μου που ήρθαν από την Προύσα το 1914 και είχανε ήδη δύο παιδιά και εδώ απέκτησαν άλλα έξι, ζούσανε με το ραφείο που είχε ανοίξει ο παππούς μου – ήταν ράφτης – μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Το λέγανε μάλιστα το ραφείο “γιάφκα των αριστερών” καθώς περνούσαν οι πάντες και άφηναν έντυπα, προκηρύξεις και κάθε λογής υλικό. Βοηθός του παππού μου στο ραφείο – μαζί με τη γιαγιά μου – ήταν και ο ένας τους γιος, ο θείος μου ο Λευτέρης. Είχε και αυτός μια έφεση στη ζωγραφική και τον θυμάμαι να ζωγραφίζει με κάτι μικρά μολυβάκια τον Αρη Βελουχιώτη πάνω σε ένα άλογο. Ηταν ένας άνθρωπος που διάβαζε, έγραφε μυθιστορήματα, ήταν ο διανοούμενος της οικογένειας. Ηταν οργανωμένος στην καθοδήγηση της ΕΠΟΝ. Με είχε πάρει υπό την προστασία του, υπήρξε ο πρώτος μου δάσκαλος. Μόλις τα μολυβάκια του ήταν προς το τέλος, μου τα έδινε εμένα για να ζωγραφίσω. Μάλιστα όταν γύρισε από την εξορία, από το Μακρονήσι, έφερε μαζί του στο σπίτι έναν συνεξόριστό του ζωγράφο, τον Μπάμπη Τσιμιγκάτο, έναν γλυκύτατο άνθρωπο. Του έδειξε τα σχέδιά μου και ο Τσιμιγκάτος ενθουσιάστηκε. Ο Τσιμιγκάτος με παρότρυνε να πάω στο εργαστήριο του Σαραφιανού που ήταν το καλύτερο εργαστήριο της εποχής – και ο Σαραφιανός επίσης είχε υπάρξει συνεξόριστος με τον θείο μου και τον Τσιμιγκάτο».

Δεν ξέρω γιατί, αλλά όπως ακούει κανείς τον Σωτήρη Σόρογκα, χωρίς οι δικοί του παππούδες να έχουν έρθει από την Προύσα, χωρίς έναν θείο κομμουνιστή να τον έχει μυήσει στα μυστικά μιας οποιασδήποτε τέχνης, χωρίς να έχει μεταμεληθεί ιδεολογικά, αλλά και έχοντας διαβάσει όσα παρακάτω μας εξιστορεί ο εξαίρετος ζωγράφος, έχει την αίσθηση πως πρόκειται για ένα σύνολο ιστοριών, έστω και αν τις συνθέτουν διαφορετικά κάθε φορά πρόσωπα, που στις παρυφές τους ή και στις κεντρικές τους ακόμη αρτηρίες επικοινωνείς βαθιά και ουσιαστικά με ένα πλήθος ανάλογων ιστοριών που συγκροτούν ένα πορτρέτο της Ελλάδας, της από κάθε άποψη διακεκαυμένης μεταπολεμικής περιόδου. Ενδέχεται όσοι ήταν πάνω στη βράση της νεότητάς τους, εκεί γύρω στα μέσα της δεκαετίας του ’50, και προσανατολίζονταν σε καλλιτεχνικά επαγγέλματα, να μην αντιλαμβάνονταν ή να μην υποψιάζονταν πως εξήντα χρόνια αργότερα, μιλώντας ο καθένας για λογαριασμό του, θα ήταν σαν να μιλάει για όλους τους ανθρώπους της γενιάς του – όσες διαφορές ιδεολογικές, αισθητικές ή άλλης τάξεως θα αισθάνονταν τότε πως τους χωρίζουν. Τόσο περισσότερο με τον Σωτήρη Σόρογκα που το έντονο και αναγνωρίσιμο αμέσως προσωπικό του αποτύπωμα ως εικαστικού δημιουργού δεν τον έκανε ποτέ να αποστασιοποιηθεί σε σχέση με τις καταβολές του, τους δασκάλους του ή τους συναδέλφους του ενώ ήταν ακόμη συμμαθητές.

«Πρώτος μου δάσκαλος υπήρξε ο θείος μου ο Λευτέρης, δεύτερος ο Σαραφιανός και τρίτος ο Γιάννης Μόραλης – στη Σχολή Καλών Τεχνών πια. Αλλά στο φροντιστήριο του Σαραφιανού και ποιον δεν συνάντησα. Τη Βάσω Κυριάκη, τη Ρένα Παπασπύρου, τον Γιώργο Μήλιο, τον Αλέκο Φασιανό, που θυμάμαι πως έφτιαχνε μόνος του τα χρώματα. Επαιρνε σκόνες, τις ανακάτευε με λινέλαιο και έβαζε το μείγμα σε κάτι άδεια σωληνάρια. Κάναμε πολλή παρέα με τον Αλέκο, πηγαίναμε μαζί για ψάρεμα. Οταν μπήκα στη Σχολή, πήρα κάποια υποτροφία που ήταν χίλιες δραχμές τον μήνα. Μεγάλη ανακούφιση. Μπορούσα να αγοράζω τα τελάρα και τα χρώματα. Αν και πέρασαν τα χρόνια, όλοι οι συμμαθητές μου που ανέφερα ζούνε, μόνο ο Βαγγέλης Δημητρέας μάς άφησε πριν από λίγο καιρό. Είχαμε πάει μαζί στο υπουργείο Παιδείας να διαμαρτυρηθούμε στον διευθυντή Γραμμάτων και Τεχνών, τον Γεώργιο Κουρνούτο – δεν υπήρχε τότε υπουργείο Πολιτισμού – γιατί τη Σχολή Καλών Τεχνών τη θεωρούσαν υποδεέστερη και δεν δικαιούμασταν φοιτητικό εισιτήριο. Ηταν δύσκολα χρόνια. Μια φορά που είχα μείνει λίγο παραπάνω στη Σχολή και είχε περάσει η δωδεκάτη νυχτερινή, επέστρεψα με τα πόδια στο σπίτι μου, γιατί το αντίτιμο του εισιτηρίου αύξανε μετά τα μεσάνυχτα κατά δύο δεκάρες».

Με τόση εμπειρία, με τόσο κατασταλαγμένες απόψεις και προπαντός με τον βαθύ σεβασμό και τη βαθιά του αγάπη για συναδέλφους του που είχαν προηγηθεί ηλικιακά όπως ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Νίκος Εγγονόπουλος, ο Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, ο Γιάννης Μόραλης – εννοούμε την περίφημη γενιά του ’30, για την οποία έχει γράψει εξαίρετες σελίδες ο Σόρογκας -, ποιο θεωρεί ο ίδιος το στοιχείο που έδενε μεταξύ τους τόσο ανόμοιους σε έκφραση καλλιτέχνες;

«Γύρισαν πλάτη στα σύμβολα»

«Ο καθένας τους είχε μια δική του ταυτότητα, μια αλλιώτικη ιδιοσυγκρασία. Η αφετηρία όμως της πολυμορφίας τους εκκινούσε από αυτό που λέμε ελληνική παράδοση, από την οποία έπαιρνε ο καθένας αυτό που του ταίριαζε. Γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν οι τόσο διαφορετικές εκφάνσεις και στην ποίηση και στην πεζογραφία. Υπάρχει ένας τεράστιος ποταμός στον οποίο εμείς οι νεότεροι κλείνουμε τα μάτια, η εντελώς μάλιστα νεότερη γενιά είναι τόσο ξένη και μακρινή σε όλα αυτά ακριβώς γιατί δεν τα γνωρίζει. Ο μέγας φταίχτης είναι η παιδεία που έχει καταλήξει ισοδύναμη μιας έλλειψης. Ελάχιστοι συνειδητοποιούν τι σημαίνει η πνευματικότητα της ελληνικής παράδοσης. Οσο και αν φαίνεται περίεργο, γι’ αυτή την έκπτωση ευθύνονται απολύτως οι “προοδευτικές” δυνάμεις. Αυτές γύρισαν την πλάτη στα σύμβολα και είναι οι αριστεροί που στο άκουσμα και μόνο των πατερικών κειμένων ή της βυζαντινής ζωγραφικής τούς σηκώνεται η τρίχα γιατί εκπροσωπούν μια οπτική που απομακρύνει τον άνθρωπο από τη δραστηριότητα».

Ιδρυμα Θεοχαράκη
Βασιλίσσης Σοφίας 9 και Μέρλιν 1, Αθήνα
Τσάι κρύο  €3,80
Ελληνικός διπλός  €3,50
Λεμονόπιτα €6,00
Τοστ €3,80
Σύνολο €17,10