Το καθήκον και το μαρτύριο

Οι παροικούντες εν Ιερουσαλήμ γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες τον Βασίλη Τζανακάρη. Διακεκριμένος δημοσιογράφος και συγγραφέας, τιμημένος το 2008 με το Κρατικό Βραβείο Χρονικού-Μαρτυρίας, διαθέτει ένα από τα πιο ενημερωμένα ιδιωτικά αρχεία εφημερίδων και περιοδικών, το οποίο και διαρκώς εμπλουτίζει ιδίοις εξόδοις. Ετυχε προ δωδεκαετίας, περαστικός από τις Σέρρες, να τσαλαβουτήσω για λίγες ώρες σε αυτό το αρχείο και να ψυχανεμιστώ σε τι πειρασμό μπαίνει κάποιος, όπως ο Τζανακάρης, μερακλής ερανιστής και μερακλής αφηγητής, όταν καθημερινά κολυμπάει σε έναν ανάλογο θησαυρό: πόσες παλιές ιστορίες θέλει να διηγηθεί εκ νέου, πόσες παλιές πληγές θέλει να αναξέσει…

Στο πιο πρόσφατο πόνημά του, τη «Σμύρνη 1919-1922· Αριστείδης Στεργιάδης εναντίον Χρυσόστομου» (Μεταίχμιο, 2019), ο Βασίλης Τζανακάρης επανέρχεται για τέταρτη φορά μέσα σε μια δεκαετία στον «τόπο του εγκλήματος»: την Ιωνία, ακριβώς πριν από έναν αιώνα. Σε αναγνώστες εθισμένους από τα σχολικά τους χρόνια να μαντρώνουν αυτήν την τραγική περίοδο σε αεροστεγή, ερμητικά κλειστά κουτάκια – μια μυστηριώδη «μικρασιατική εκστρατεία» που κατέληξε σε μια εξίσου ανεξήγητη «μικρασιατική καταστροφή» – ή, ακόμη χειρότερα, φορώντας αργότερα τις κομματικές τους παρωπίδες, να διαχωρίζουν τους πρωταγωνιστές του δράματος σε «εθνομάρτυρες» και σε «εθνοπροδότες», ο Τζανακάρης παρέχει όλα εκείνα τα συγκλονιστικά τεκμήρια που θα τους επιτρέψουν μια «νέα προσέγγιση». Διότι περί του μεγέθους της τραγωδίας – η μεγαλύτερη στη νεότερη ιστορία μας – δεν χωράει καμία αμφιβολία. Γύρω από τον επιμερισμό των ευθυνών, ωστόσο, εκατό χρόνια κατόπιν, η συζήτηση παραμένει ανοιχτή – και ο Τζανακάρης δεν έρχεται για να σβήσει τη φωτιά· έρχεται για να την αναζωπυρώσει.

Οι περισσότεροι έχουμε την εντύπωση ότι η Μικρασιατική Εκστρατεία κακοφόρμισε στην πορεία. Η αλήθεια – και το κλειδί για την εξήγηση όλων των κατοπινών δεινών – είναι πως πήγε στραβά ευθύς εξαρχής. Πρέπει να μπούμε στο κλίμα της εποχής. Τον Μάιο του 1919, όταν ξεκινάει η τραγική ιστορία μας, έχουν περάσει μόλις έξι μήνες από το τέλος του Μεγάλου Πολέμου, όπως αποκαλούσαν τότε τον Πρώτο Παγκόσμιο, εν αγνοία ότι σε είκοσι χρόνια θα ενσκήψει και άλλος μεγαλύτερος. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος με το ζόρι και κυριολεκτικά στο παρά πέντε σέρνει την Ελλάδα στον Μεγάλο Πόλεμο και τη στοιχίζει πλάι στους νικητές. Με τον φόρο αίματος που θα προλάβει να καταβάλει, η Ελλάδα δικαιούται να λάβει μερίδιο από τη μοιρασιά των μικρασιατικών ιματίων της ηττημένης και υπό διάλυση οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μονάχα που για τα ίδια ιμάτια ερίζουν και άλλοι νικητές, με πρώτη και καλύτερη την Ιταλία, που κατέχει ήδη τα Δωδεκάνησα και ανυπομονεί να πατήσει πόδι στην «Γκιαούρ Ισμίρ», την Απιστη Σμύρνη, το προκλητικό «κάρφος εν τω οφθαλμώ» του μουσουλμανικού κόσμου ή, αν προτιμάτε, το κοσμοπολίτικο ανάλογο της αιγυπτιακής Αλεξάνδρειας στη Μικρά Ασία.

Ας προσέξουμε τώρα το λεπτό σημείο. Με τις μαγικές διπλωματικές πιρουέτες του Βενιζέλου, τη συμπαράσταση της Μεγάλης Βρετανίας, την ουδετερότητα των Ηνωμένων Πολιτειών και παρά την υποτονική ή σθεναρή αντίδραση Γαλλίας και Ιταλίας αντίστοιχα, η Ελλάδα παίρνει το πράσινο φως για να αποβιβάσει τα στρατεύματά της στα χώματα της Ιωνίας. Είναι «απελευθερωτικός στρατός» ή «στρατός κατοχής»; Εδώ έγκειται η μοιραία παρεξήγηση. Ο Βενιζέλος γνωρίζει πολύ καλά ότι είναι «στρατός κατοχής», και μάλιστα προσωρινός – «εκλήθη υπό του Συνεδρίου της Ειρήνης να καταλάβη την Σμύρνην, ίνα ασφαλίση την τάξιν» – ενόσω οι Ελληνες της Σμύρνης, ύστερα από πέντε αιώνες σκλαβιάς, ευλόγως εκλαμβάνουν την παρουσία του ελληνικού στρατού ως προανάκρουσμα της Ενωσης με την Ελλάδα: οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν ασταμάτητα, οι γαλανόλευκες ξεδιπλώνονται, ο μητροπολίτης Χρυσόστομος ευλογεί τα ελληνικά όπλα… – κι έπειτα; Επειτα ο «ανυπολογίστων συνεπειών εθνικός μυστικισμός», κατά την ετεροχρονισμένη διατύπωση του Στεργιάδη, θα πάρει το πάνω χέρι: τα ρεβανσιστικά ένστικτα θα ξυπνήσουν και η προκυμαία της Σμύρνης ανήμερα της αποβίβασης (2 Μαΐου 1919, με το παλαιό ημερολόγιο) θα βαφτεί στο αίμα. Οι σύμμαχοι θορυβούνται. Οι Ιταλοί τρίβουν τα χέρια τους: ιδού η απόδειξη, κύριοι· οι Ελληνες είναι αδύνατον να συγκατοικήσουν ειρηνικά με τους Τούρκους.

Τρομοκρατημένος ο Βενιζέλος, βέβαιος ότι οι σύμμαχοι θα απαιτήσουν από τους Ελληνες να αποσυρθούν από τη Μικρά Ασία σε ένα πιθανό νέο στραβοπάτημα, επιχειρεί να επανορθώσει το πρώτο ολίσθημα με ένα δεύτερο τρισχειρότερο: στέλνει στη Σμύρνη ως ύπατο αρμοστή, με εξουσίες άτυπου δικτάτορα, τον παιδικό του φίλο Αριστείδη Στεργιάδη. Στα μάτια του Βενιζέλου, ο 58χρονος sui generis Στεργιάδης είναι ο πιο κατάλληλος άνθρωπος για την «ηλεκτρική καρέκλα» της Ιωνίας: αδιάφορος για πολιτική σταδιοδρομία – ως εκ τούτου και ασυγκίνητος μπροστά στους οιοσδήποτε κομματικούς πειρασμούς -, αυταρχικός, αδέκαστος (έχει επιδώσει ήδη διαπιστευτήρια «σιδηράς πυγμής» ως διοικητής της Ηπείρου) και, μολονότι με βεβαρημένο οικογενειακό ιστορικό από την τουρκική βαρβαρότητα -μπροστά στα μάτια του, κατά τη νεότητά του, οι Τούρκοι είχαν σφάξει δύο αδέλφια του -, είναι ειδικευμένος ως δικηγόρος στην Κρήτη στο μουσουλμανικό δίκαιο κι έχει γενικώς τη φήμη «τουρκόφιλου». Από τη στιγμή που η αποστολή του στη Σμύρνη μπορεί να συμπυκνωθεί σε μία και μόνη βενιζέλεια εντολή – «να παρασχεθή εις τους αλλόθρησκους και αλλόδοξους πολίτας υπό την ελληνικήν κατοχήν κάτι πλέον και αυτής ακόμη της ισοπολιτείας των Ελλήνων χριστιανών της αυτής περιοχής […] δια να αποσοβηθή πας κίνδυνος μεταμελείας των εντολέων Δυνάμεων» – κάθε μειονέκτημα της ιδιοσυγκρασίας του περνάει σε δεύτερη μοίρα. Ελα όμως που τα μειονεκτήματά του είναι πολλά και απρόβλεπτα: ακοινώνητος, αλαζονικός, παραληρηματικός, νευροπαθής, ενίοτε στα όρια της παραφροσύνης, εκκεντρικός, με ένα βούρδουλα για να μαστιγώνει (κυριολεκτικά) όποιον διαφωνεί μαζί του, βυθίζει την ελληνική κοινότητα της Σμύρνης στην απόγνωση, πολύ πριν προελάσει η αληθινή καταστροφή.

Απέναντί του ορθώνει το ανάστημά του ο 51χρονος μητροπολίτης Χρυσόστομος – το αντίπαλον δέος, από κάθε άποψη, του Στεργιάδη: αγαπητός στο ποίμνιό του, μισητός στους Τούρκους – ιδίως στη «νέμεσή» του, τον Νουρεντίν Πασά -, αφιερωμένος στην πραγμάτωση της εθνικής Μεγάλης Ιδέας και με μια αίσθηση της προσωπικής του αποστολής που, όχι μονάχα δεν αποκλείει, αλλά απεναντίας επιδιώκει το μαρτύριο. Η ήδη άσχημη εξέλιξη για τα ελληνικά όπλα στο αχανές μέτωπο της Μικράς Ασίας θα επιδεινωθεί ραγδαία μετά τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, την ήττα του Βενιζέλου, την επάνοδο του βασιλιά Κωνσταντίνου και την απροκάλυπτη πλέον εύνοια των συμμάχων προς τον Μουσταφά Κεμάλ, τον κατοπινό Κεμάλ Ατατούρκ. Από εκεί κι έπειτα, το πολυσέλιδο βιβλίο του Βασίλη Τζανακάρη διαβάζεται με κομμένη την ανάσα. Η γνώση του τέλους δεν περιορίζει, τουναντίον επιτείνει την αγωνία. Η πληγή μένει ανοιχτή.