Σικελική άμυνα {LF}με πολλές βαριάντες

Οι εκλογές του 2019 είχαν δύο μεγάλους νικητές: τα κόμματα του νέου δικομματισμού, που προσώρας παγιώνεται σε επίπεδα όχι πολύ χαμηλότερα από της προ κρίσης περιόδου. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε το στοίχημα μιας δεύτερης τετραετίας σχεδόν φυσιολογικά, δεδομένης της φθοράς που υφίσταται κάθε κυβέρνηση και εν προκειμένω η μακροβιότερη της ελληνικής κρίσης. Από την άλλη, κέρδισε κάτι πιο πολύτιμο: την εγκαθίδρυσή του ως νομιμοποιημένη δύναμη κυβερνητικής εναλλαγής, κυρίαρχη στα αριστερά του Κέντρου (η αναλογία 4 προς 1 με το ΚΙΝΑΛ είναι εύγλωττη).

Θα έλεγε κανείς ότι βρίσκεται μπροστά σε ένα δίστρατο: εμβάθυνση της ριζοσπαστικής του φυσιογνωμίας ή μετεξέλιξη σε κάτι άλλο; Στην πραγματικότητα, στην παρτίδα που θα παιχτεί στη νέα πολιτική σκακιέρα η στρατηγική για τον ΣΥΡΙΖΑ είναι μία, αλλά με πολλές δυνατές βαριάντες.

Και αυτό γιατί απλώς δεν είναι εφικτή μια επιστροφή στον ριζοσπαστισμό του 2010. Η τότε φυσιογνωμία του ήταν προϊόν συμβατό με την εποχή: κινηματισμός, αντισυστημισμός, λαϊκισμός, ιδεολογική αμφισημία (βλ. εθνικό – ευρωπαϊκό). Μια λειτουργική απάντηση στο κενό πολιτικής εκπροσώπησης που γέννησαν η χρεοκοπία, η βίαιη δημοσιονομική προσαρμογή και ο κλονισμός των mainstream κομμάτων εξουσίας της Μεταπολίτευσης. Στρατηγική που τον έφερε ταχύτατα στην εξουσία, και εν μέρει τον διατήρησε εκεί, ωστόσο έφτασε στα όριά της ακριβώς στη φάση της μετάβασης σε μια μετα-μνημονιακή «κανονικότητα». Οσο και αν η ριζοσπαστική «ψυχή» πιέστηκε από την υλοποίηση του τρίτου Μνημονίου, μετά την κυβερνητική εμπειρία δεν μπορεί να επανακάμψει ως τέτοια.

Αυτό δεν αποκλείει ο ΣΥΡΙΖΑ ως αξιωματική αντιπολίτευση να αναζητήσει μια πρακτική εφαρμογή της παλιάς ευρωκομμουνιστικής φόρμουλας «κόμμα αγώνα, κόμμα διακυβέρνησης». Εξάλλου, σε μια δημοκρατία η κοινωνική κινητοποίηση είναι ζωτικό στοιχείο, ιδίως για όσα κόμματα αυτοπροδιορίζονται ως προοδευτικά. Ωστόσο, αυτό που βαραίνει πια είναι το δεύτερο σκέλος.

Στα χρόνια της διακυβέρνησης, ο ΣΥΡΙΖΑ προχώρησε σε μείζονες προσαρμογές: από αντιμνημονιακή δύναμη σε συνομιλητή των Ευρωπαίων, από εταίρος των ΑΝΕΛ στο άνοιγμα προς δυνάμεις της Κεντροαριστεράς κ.ο.κ. Ολα αυτά όμως έγιναν εμπειρικά, αυτοσχεδιάζοντας, και με βασικό μοχλό μια αυτονομημένη ηγεσία. Τώρα καλείται να μετασχηματιστεί και πάλι, από ένα πανσυλλεκτικό, ιδεολογικά αμφίσημο και προγραμματικά απροετοίμαστο κόμμα σε κόμμα ουσιωδώς πολυσυλλεκτικό, ανοιχτό αλλά με σπονδυλική στήλη και ρίζες στην κοινωνία πολιτών.

Ούτε εδώ υπάρχει σταυροδρόμι. Σε μια εποχή που πανευρωπαϊκά οι πολιτικές ταυτότητες είναι ρευστές, το ζήτημα δεν είναι η επιλογή ανάμεσα στην επιστροφή στα θεμελιώδη της ριζοπαστικής Αριστεράς και στη «σοσιαλδημοκρατικοποίηση». Είναι η διαμόρφωση μιας φυσιογνωμίας πληθυντικής, στην οποία μπορούν να συνυπάρχουν ό,τι ανανεωτικό κομίζει ο ριζοσπαστισμός ως απάντηση στα αιτήματα εκπροσώπησης, στοιχεία σοσιαλδημοκρατικής λογικής όπως ο ευρωπαϊσμός, η τεχνοκρατική επάρκεια και η σύνδεση με τις οργανωμένες κοινωνικές δυνάμεις, η οικολογική διάσταση, ο πολιτικός φιλελευθερισμός όχι μόνο στα δικαιώματα αλλά και στους θεσμούς.

Ο μετασχηματισμός μπορεί να έχει πολλές παραλλαγές, χωρίς να σημαίνει ότι θα αποφύγει ορισμένες υπαρξιακού χαρακτήρα επιλογές, όπως π.χ. σε ποια ευρωομάδα κομμάτων θα ανήκει. Σημαίνει όμως με βεβαιότητα ότι εάν θέλει όχι απλώς να παραμείνει κόμμα κυβερνητικής εναλλαγής αλλά να ξαναγίνει κυβέρνηση, θα πρέπει να αναζητήσει ζωτικό χώρο εκεί όπου πράγματι υπάρχει, μάλλον στα δεξιά παρά στα αριστερά του, σε πολιτικές, κοινωνικές και διανοητικές δυνάμεις της Κεντροαριστεράς τις οποίες αποξένωσε πλήρως συμμαχώντας με τους ΑΝΕΛ.

Εξάλλου, όπως γνωρίζουν οι καλοί σκακιστές, ισχύει αυτό που λέει ο Ζακ Ζιλιάρ: το πολιτικό παιχνίδι δεν κερδίζεται από το κέντρο, αλλά στο κέντρο.

Ο Γιάννης Μπαλαμπανίδης είναι πολιτικός επιστήμονας (gbalabanidis@hotmail.com). Εχει επιμεληθεί τον συλλογικό τόμο «ΣΥΡΙΖΑ ένα κόμμα εν κινήσει» (Θεμέλιο, 2019).