«Δημιουργώ δική μου μουσική απ’ τη μουσικότητα του έργου»

Τρεις σκηνοθέτριες. Ιώ Βουλγαράκη, Λίλλυ Μελεμέ, Γεωργία Μαυραγάνη. Τρεις διαφορετικές παραστάσεις με ανεξάρτητο η καθεμία θίασο. Ενα ενιαίο θέαμα: η «Ορέστεια» του Αισχύλου (σε μετάφραση Κ.Χ.Μύρη). Το Εθνικό Θέατρο ανοίγει τη φετινή του καλλιτεχνική παρουσία στο Φεστιβάλ της Επιδαύρου με την ενιαία σπονδυλωτή παρουσίαση της μοναδικής σωζόμενης τριλογίας του αρχαίου δράματος. Ο «Αγαμέμνων», οι «Χοηφόροι» και οι «Ευμενίδες», αν και θα περιοδεύσουν στη χώρα ως ανεξάρτητες παραγωγές, θα ενωθούν στην Αργολίδα, σημαίνοντας έτσι εκεί την παρθενική σκηνοθετική παρουσία των τριών δημιουργών μέσα από ένα 4ωρο θεατρικό δρώμενο.

Στις «Χοηφόρους», που επιμελείται η Λίλλυ Μελεμέ, τον ρόλο της Κλυταιμνήστρας αναλαμβάνει η βετεράνος του ελληνικού θεάτρου Φιλαρέτη Κομνηνού δίπλα στον Γιώργο Χρυσοστόμου ως Αίγισθο, τη Μαρία Κίτσου ως Ηλέκτρα και τον Γιάννη Νιάρρο ως Ορέστη. Η πρωταγωνίστρια, που μετράει περγαμηνές στην παραστασιολογία του αρχαίου δράματος ήδη από την περίοδο του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (εκτός άλλων, «Ηλέκτρα» Σοφοκλή, «Τρωάδες» Ευριπίδη) τοποθετείται στο επίκεντρο της τριλογίας για να ερμηνεύσει τη βασίλισσα που έχει βάψει τα χέρια της με αίμα και έχει καταδικάσει τη χώρα της στο σκοτάδι και στο χάος. Είναι η «ανδροφόνος» Κλυταιμνήστρα, μια «λέαινα» (σύμφωνα με τα λεγόμενα της Κασσάνδρας στον «Αγαμέμνονα»), που συμβολίζει τη γυναικεία φύση στο πλαίσιο της αθηναϊκής κοινωνίας. Η Φιλαρέτη Κομνηνού μιλάει στα «Πρόσωπα» για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει στην αναμέτρησή της με την Κλυταιμνήστρα, τη δικαιολογημένη βία και τη δύναμη της εξουσίας.

Πώς αντιμετωπίζετε τον ρόλο σας, που είναι από τους πλέον εμβληματικούς, αλλά και φορτισμένους στην παραστασιολογία;

Προσπαθώ να αφουγκραστώ τη μουσικότητα του κειμένου για να δημιουργήσω στη συνεχεία ερμηνευτικά τη δική μου μουσική. Συγχρόνως αντλώ υλικό από την ψυχολογική μέθοδο για να κατανοήσω την ανθρώπινη συμπεριφορά των προσώπων αυτών. Για τη σκηνή πάντως Κλυταιμνήστρας – Ορέστη στις «Χοηφόρους» έχω βάσιμες υποψίες ότι ο Φρόιντ θα έκανε τρελό πάρτι. Εντάξει, αστειεύομαι, αλλά αυτή τη σχέση την αρχετυπική μάνας – γιου η σκηνοθετική μάτια της Λίλλυς Μελεμέ την τονίζει ιδιαίτερα.

Ποιες προκλήσεις νομίζετε ότι κρύβει μια ενιαία παράσταση της «Ορέστειας» από τρεις διαφορετικές σκηνοθέτριες;

Σίγουρα το στοίχημα, το πείραμα, το εγχείρημα, όπως θέλει κανείς να το πει, της ενιαίας παράστασης έχει υψηλό βαθμό δυσκολίας. Το ξέρουμε αυτό όλοι μας. Το αρχαίο δράμα όμως προσφέρει ένα πεδίο έρευνας που και ανεξάντλητο είναι, και αναπάντητο. Οπότε αυτός ο βαθμός δυσκολίας και πρόκλησης θεωρώ ότι ενεργοποιεί τη δημιουργικότητα όλων μας και αυξάνει παράλληλα και το ενδιαφέρον του κοινού. Είναι πάντως μια πολύ καλή ευκαιρία να συνυπάρξουμε τρεις διαφορετικοί θίασοι και να λειτουργήσουμε ομαδικά.

Προσπαθείτε να πετύχετε μια ακολουθία στην παρουσίαση της Κλυταιμνήστρας μεταξύ των διαφορετικών ηθοποιών που την ενσαρκώνουν ή η καθεμία χτίζει ανεξάρτητα τον ρόλο;

Η καθεμία ηθοποιός χτίζει σύμφωνα με τη σκηνοθετική προσέγγιση και άποψη τη δική της Κλυταιμνήστρα. Οι θίασοι κάνουμε ξεχωριστές πρόβες και μόνο τις τελευταίες μέρες θα συναντηθούμε όλοι μαζί. Σίγουρα το ενιαίο στοιχείο των τριών παραστάσεων είναι το σκηνικό του Πάρη Μέξη, που κι αυτό πάλι θα αλλάζει μορφή σε κάθε παράσταση.

Τι αντικρίζετε στον κόσμο της Κλυταιμνήστρας και ποια εφόδια επιστρατεύετε για να «βυθιστείτε» σ’ αυτόν;

Είναι σκοτεινή ηρωίδα, αλλά μας μαγνητίζει ο κόσμος της, ίσως γιατί βαθιά μέσα μας όλοι ξέρουμε ότι κάτω από ορισμένες συνθήκες ο καθένας μας θα εγκληματούσε. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει εμπνεύσει πολλούς σύγχρονους θεατρικούς συγγραφείς που στα έργα τους συνήθως τη δικαιώνουν. Εγώ την αντιλαμβάνομαι πάντως σαν ένα φυσικό φαινόμενο που αν το προκαλέσεις, το υποτιμήσεις ή το προσβάλεις, θα σε τιμωρήσει πολύ σκληρά και μάλιστα χωρίς ένοχες. Η Κλυταιμνήστρα στις «Χοηφόρους» δεν μετανιώνει ούτε στιγμή για τη δολοφονία του Αγαμέμνονα. Ζει όμως με την αγωνία τής δικής της τιμωρίας που νομοτελειακά θα έρθει. Το τραγικό είναι ότι ο τιμωρός της είναι ο ίδιος της ο γιος. Ο εφιάλτης που στοιχειώνει τα όνειρά της είναι ότι γέννησε και έθρεψε με το γάλα της ένα φίδι. Τα πρόσωπα στο αρχαίο δράμα δεν κρύβονται, σε αντίθεση με τους σύγχρονους θεατρικούς δημιουργούς που έχουν εφεύρει τις λέξεις για να κρύψουν τις σκέψεις. Μιλάνε ανοιχτά και εκφράζουν προκλητικά τη σκέψη τους, οπότε σε βοηθάνε στην κατανόησή τους.

Η ιστορία στις «Χοηφόρους» στήνεται σ’ έναν χρεοκοπημένο κόσμο που ζει στο σκοτάδι και στο χάος υπό καθεστώς βίας και τρομοκρατίας. Αυτό το περιβάλλον θυμίζει αρκετά το σήμερα. Είναι θεμιτό να αναζητάμε αναλογίες με τη σημερινή πραγματικότητα στο έργο;

Το εκρηκτικό υλικό που πυροδότησε να γραφτούν αυτά τα έργα αποδεικνύεται διαχρονικό και επιβεβαιώνει καθε φορά ότι η περιπέτεια του ανθρώπου μέσα στον χρόνο κάνει κύκλους και δυστυχώς επαναλαμβάνονται τα ίδια λάθη. Ο αρχαίος ποιητής στέλνει το σήμα κινδύνου «η βία γεννάει βία», ποιος όμως τον ακούει; Είναι σαν να έχει πετάξει ένα μπουκάλι στον ωκεανό για να το βρουν οι επόμενες γενιές, μόνο που απ’ ό,τι φαίνεται το έρμο το μπουκάλι ακόμα περιπλανιέται.

Στο τέλος της παράστασης, η βία του Ορέστη μετατρέπεται σε τελετή εξαγνισμού της κοινωνίας για να βγει από το σκοτάδι στο φως. Εσείς νομίζετε πως, κατά περιπτώσεις, η βία μπορεί να γίνει τελικά λυτρωτική;

Αντιστέκομαι ιδεολογικά στην έννοια της βίας. Ναι, ίσως μπορεί κάποιες φορές να είναι αναγκαία…

Οπως φαίνεται και στην «Ορέστεια», η εξουσία γίνεται συχνά πηγή πολλών κακών και εκβιάζει σκοτεινές συμπεριφορές στους ανθρώπους. Κατά τη γνώμη σας, αξίζει κάποιος να θυσιάσει τον εαυτό του για να κατακτήσει την εξουσία;

Είναι επικίνδυνο το bras de fer με τους μηχανισμούς της εξουσίας και συνήθως καταλήγει σε ήττα αυτού που αφελώς πιστεύει ότι μπορεί χωρίς απώλειες να τη διαχειριστεί. Συνήθως ανταλλάσσει τον εαυτό του και την ιδεολογία του αφιονισμένος από το μεθύσι της δύναμης που του προσφέρει.

Στατιστικά πάντως η ιστορία αποδεικνύει ότι αν δεν έχεις το χάρισμα του ηγέτη να ελέγξεις αυτούς τους μηχανισμούς και τις παρενέργειές τους, καταλήγεις ένα θλιβερό ανδρείκελο και ενίοτε γραφικός.

Για να είναι κάποιος πραγματικός και ουσιαστικός ηγέτης, θα πρέπει να επιλύσει πρώτα προσωπικά σύνδρομα και αναπηρίες, γιατί κακοφορμίζουν όταν τα μεταφέρει στη δημόσια ζωή, που αναπόφευκτα τα μεγεθύνει.