«Με τις τραγωδίες ζούμε όσα πνίξαμε μέσα μας»

Ηταν οκτώ ετών όταν μπήκε στο επιβλητικό σύμπαν του αρχαιοελληνικού δράματος με έναν τρόπο εντελώς σωματικό: υποδυόμενος ανήλικους χαρακτήρες από πασίγνωστες τραγωδίες. Ο Μπράιαν Ντόρις, εμπνευστής της πρωτοβουλίας Θέατρο του Πολέμου (Theatre of War), επιστρέφει στα μαθητικά του χρόνια για να πιάσει από την αρχή τον μίτο που οδηγεί στην επικείμενη συμμετοχή του ως ομιλητή στο 8ο Διεθνές Συνέδριο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (24-25/6), στο πλαίσιο του Summer Nostos Festival. «Οταν ήμουν οκτώ, έπαιξα ένα από τα κακόμοιρα παιδιά στη “Μήδεια” του Ευριπίδη, σε μια παραγωγή του τοπικού κολεγίου όπου ο πατέρας μου δίδασκε Πειραματική Ψυχολογία. Θυμάμαι ακόμη την ατάκα που έλεγα στα παρασκήνια – “Οχι, όχι! Πέφτει πάνω μου το σπαθί!” – καθώς δύο μέλη του Χορού προσποιούνταν ότι με χτυπούν με τα μπαστούνια τους. Την επόμενη χρονιά, σε μια παράσταση του “Οιδίποδα τυράννου” του Σοφοκλή έπαιξα το παιδί που οδηγεί τον τυφλό μάντη Τειρεσία μέσα και έξω από τη σκηνή. Ηταν εμπειρίες που έμειναν από τότε ανεξίτηλες».

To Θέατρο του Πολέμου ιδρύθηκε το 2009 από τον ίδιο και τη Φίλις Κάουφμαν, βασισμένο στην ιδέα του Ντόρις για τη θεραπευτική δύναμη της τραγωδίας όσον αφορά άτομα που βασανίζονται από τραύματα πολέμου ή μετατραυματικό στρες. Οι παραστάσεις του αναπτύσσονται γύρω από την έννοια της κοινότητας και εστιάζουν σε κοινωνικά ζητήματα και θέματα δημόσιας υγείας, όπως οι ψυχικές διαταραχές λόγω της έκθεσης σε ένοπλες συγκρούσεις, η παρηγορητική φροντίδα, οι σχέσεις μεταξύ κοινότητας και αστυνομίας, η αναμόρφωση των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, η ένοπλη ή η ενδοοικογενειακή βία, η σεξουαλική κακοποίηση, η κατάχρηση ουσιών και ο εθισμός. Η ομάδα, στην οποία συμμετέχουν καταξιωμένοι αμερικανοί ηθοποιοί, είχε παρουσιάσει το 2017 την «Αντιγόνη του Φέργκιουσον», με δραματοποιημένες απαγγελίες σκηνών της «Αντιγόνης», ενώ ο Χορός αποτελούνταν από εν ενεργεία ή βετεράνους στρατιωτικούς και τις οικογένειές τους. Τραγική αφορμή για την παράσταση ήταν ο θάνατος του Μάικλ Μπράουν, ενός έφηβου Αφροαμερικανού, που έπεσε νεκρός από τα πυρά λευκού αστυνομικού το 2014 στο Φέργκιουσον του Μιζούρι.

Ποιος ήταν ο πρώτος στρατιωτικός που σας κάλεσε για να δώσετε παράσταση; Ποιες ήταν οι προσδοκίες σας και πώς κατέληξε το εγχείρημα;

Ηταν ο ψυχολόγος του αμερικανικού ναυτικού, ο πλοίαρχος Γουίλιαμ Π. Νας, ο οποίος το 2008 με προσκάλεσε για αναγνώσεις σκηνών από τον «Αίαντα» και τον «Φιλοκτήτη» του Σοφοκλή, μπροστά σε πεζοναύτες στο Σαν Ντιέγκο. Δεν είχαμε ιδέα για το πώς θα πήγαινε αυτή η πρώτη παράσταση ή ποια επίδραση θα είχε, αλλά είχα ένα ακαθόριστο αίσθημα ότι παρουσιάζοντας αυτούς τους αρχαίους μύθους σε άτομα που είχαν βιώσει τον πόλεμο και τις ακρότητες της ζωής – αγάπη, απώλεια, προδοσία, θυσία – μπορούσε να προκύψει κάτι δυνατό και παρηγορητικό. Φέραμε, λοιπόν, αρκετούς γνωστούς ηθοποιούς από τον κινηματογράφο και την τηλεόραση για τις παρουσιάσεις μπροστά σε 400 και πλέον πεζοναύτες με τους συγγενείς τους. Κατά τη διάρκεια της παράστασης όλοι παρακολουθούσαν μέσα στη σιωπή. Οι πεζοναύτες είχαν γείρει μπροστά «κλειδωμένοι», ένας όρος που χρησιμοποιούν όταν κοιτάζουν επίμονα κάποιον ή κάτι για αρκετή ώρα. Κάποιοι απ’ αυτούς σκούπιζαν τα δάκρυά τους καθώς έπιαναν τα χέρια των συγγενών τους. Αλλοι κοιτούσαν μακριά, σαν χαμένοι, αλλά ακούγοντας με προσοχή. Οταν τελείωσε η ανάγνωση, το ακροατήριο απάντησε όρθιο με απανωτές επευφημίες. Είχαμε υπολογίσει μια συζήτηση μετά το τέλος για 45 λεπτά: τελικά μείναμε εκεί για τρεισήμισι ώρες. Δεκάδες πεζοναύτες και οι συγγενείς τους μίλησαν με ειλικρίνεια και συγκίνηση για τα έργα. Ο καθένας έλεγε ατάκες από μνήμης, σαν να γνώριζαν τις τραγωδίες σε όλη τους τη ζωή. Κι ύστερα συνέδεαν τους στίχους με συγκλονιστικές εμπειρίες, τις οποίες προφανώς δεν είχαν μοιραστεί ποτέ μέχρι τότε, ειδικά μαζί με εκατοντάδες συναδέλφους τους και αξιωματούχους. Ηταν τότε που κατάλαβα ότι είχαμε ανακαλύψει μια πανίσχυρη αρχαία τέχνη, σχεδιασμένη ήδη τον 4ο αιώνα π.Χ., για να βοηθήσει τους Αθηναίους να εξωτερικεύσουν το τραύμα τους. Μια τέχνη που μπορούσε να φρεσκαριστεί και να συναντήσει το σύγχρονο ακροατήριο.

Μπορείτε να μοιραστείτε μια σκέψη ή ένα σχόλιο από το ακροατήριό σας που σας συγκίνησε απρόσμενα;

Μία από τις πρώτες γυναίκες που μίλησαν σε ανάγνωση του Θεάτρου του Πολέμου ήταν η συγγενής ενός στρατιωτικού, η οποία μας είπε: «Γεια σας, ονομάζομαι Μαρσέλ Γουόντελ. Είμαι η περήφανη μητέρα ενός πεζοναύτη και σύζυγος ενός αξιωματικού του ναυτικού. Ο άντρας μου έχει πάει τέσσερις φορές σε πόλεμο και κάθε φορά που επέστρεφε έσερνε αόρατα πτώματα στο σπίτι μας, όπως ο Αίας. Ο πόλεμος ερχόταν σπίτι μας μαζί του. Για να χρησιμοποιήσω έναν στίχο από την τραγωδία, «το σπίτι μας είναι σφαγείο».

Φαίνεται πάντως ότι το Θέατρο του Πολέμου αφορά μια συγκεκριμένη εκδοχή των ΗΠΑ: εκείνη της συμπόνιας. Ποια είναι η σχέση της πατρίδας σας με τη βία;

Οι Αμερικανοί έχουν ανοσία απέναντι στη βία που παρακολουθούμε, είναι μουδιασμένοι από την κάλυψη των ΜΜΕ για τη βία που καταναλώνουμε. Το θέατρο, και ειδικά η αρχαία τραγωδία, είναι ένα μέσο που βοηθά τους ανθρώπους να νιώσουν αυτά που πρέπει, τα αισθήματα που συνήθως καταπνίγουμε – όπως οι στρατιωτικοί και οι γιατροί -, ώστε να σταθούν στα πόδια τους ή να συνεχίσουν τη δουλειά τους. Αυτή είναι και μία από τις αιτίες που το Θέατρο του Πολέμου, καθώς και οι άλλες 20 πρωτοβουλίες μας, είχαν επιτυχία στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό. Υπάρχει μια ξεκάθαρη ανάγκη, μια «πείνα» για την επικοινωνία που γεννά η ελληνική τραγωδία, ακριβώς επειδή δεν υπάρχουν πολλά μέρη για να εκφράσουμε ατομικά και συλλογικά τη θλίψη, την απώλεια και την ηθική διαταραχή ζώντας σε μια χώρα την οποία κατατρώει αυτή η απίστευτη βία.

Κι όμως, υπάρχει μια άβυσσος ανάμεσα στον «αμερικανικό τρόπο ζωής» – το να εργάζεσαι με αισιοδοξία για να ξεπεράσεις τα εμπόδια – και στην τραγωδία, που βασίζεται στις αντιφάσεις της ανθρώπινης φύσης.

Υπάρχει ελπίδα στις τραγωδίες. Αλλά δεν φαίνεται επί σκηνής. Η ελπίδα κρύβεται στο κοινό, το οποίο συγκεντρώνεται για να δει κατάματα την αλήθεια του έργου και να αντικρίσει τις σκοτεινότερες όψεις της ανθρώπινης κοινότητας. Δεν συμφωνώ με τον φαταλισμό και τον πεσιμισμό που συνοδεύουν την ανάγνωση της αρχαίας τραγωδίας, τόσο για τον αρχαίο όσο και για τον σύγχρονο κόσμο. Ο αντίκτυπος του δράματος στο ακροατήριο είναι ο δεσμός, η μείωση της απόστασης και το «πέταγμα» της συνείδησης και της κατανόησης. Υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα σε αυτό που φαίνεται πάνω στη σκηνή και σε αυτό που προκαλείται για το ακροατήριο.

Πόσο διαφορετικό ήταν το ακροατήριο στην Ιαπωνία, για παράδειγμα, σε σχέση με τις ΗΠΑ;

Ολοι μάς έλεγαν ότι οι Ιάπωνες δεν θα εξέφραζαν τα συναισθήματά τους σε δημόσιο χώρο. Κι όμως, η αντίδρασή τους ήταν ακριβώς η ίδια με οποιοδήποτε άλλο μέρος όπου έχουμε εμφανιστεί. Από τη στιγμή που το κοινό τους ένιωσε αρκετά ασφαλές να μιλήσει, έπεσαν δάκρυα, έσπασαν ταμπού, κατονομάστηκαν τα τραύματα και ακούστηκαν πολλές αλήθειες. Εχουμε επισκεφτεί την Ιαπωνία πέντε – επτά φορές. Η πιο πρόσφατη ήταν για τους επιζώντες της Φουκουσίμα. Κάθε φορά η ανταπόκριση μας συγκινεί και μας εμπνέει. Οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από το μέρος όπου ζουν, χρειάζονται την ελευθερία να εκφράσουν το τραύμα τους.

Ποιες ιδέες στον «Αίαντα» και τον «Φιλοκτήτη» θεωρείτε αξεπέραστες;

Η απομόνωση σκοτώνει τον άνθρωπο. Η προδοσία είναι η πιο βαθιά πληγή.

Πώς το Θέατρο του Πολέμου έχει εξελιχθεί μέσα στο πέρασμα των χρόνων;

Οπως σας είπα, έχουμε πλέον 20 πρωτοβουλίες στις οποίες χρησιμοποιούμε αρχαία ή σύγχρονα κείμενα για να προκαλέσουμε τη συζήτηση του κοινού. Ολες ξεπήδησαν από το Θέατρο του Πολέμου. Τα τελευταία δέκα χρόνια, μάλιστα, έχουμε οργανώσει πάνω από 1.000 παραστάσεις σε όλο τον κόσμο. Πρόσφατα, είχα το προνόμιο να λειτουργήσω ως resident artist της Νέας Υόρκης, μια ευκαιρία χάρη στην οποία δούλεψα ακόμη βαθύτερα με κοινότητες μη προνομιούχων μέσα στην πόλη. Μια «φυσιολογική» εβδομάδα για εμάς μπορεί να περιλαμβάνει επισκέψεις σε φυλακές, καταφύγια αστέγων, κλινικές αποτοξίνωσης, προγράμματα στέγασης, κέντρα κοινωνικής πρόνοιας και δημόσια σχολεία. Ολα αυτά ενισχύουν τη βασική μας πίστη ότι το ακροατήριό μας με «προσωπικό διακύβευμα» (skin in the game) έχει να μας διδάξει περισσότερα απ’ όσα εμείς αυτό.

info

Ο Μπράιαν Ντόρις θα μιλήσει κατά το 8ο Διεθνές Συνέδριο ΙΣΝ, που διεξάγεται στο πλαίσιο του Summer Nostos Festival, 24 και 25 Ιουνίου στο ΚΠΙΣΝ. Η είσοδος είναι ελεύθερη στο κοινό με προεγγραφή στον παρακάτω σύνδεσμο https: //afea.eventsair.com/8th-snf-2019/regsite/Site/Register. Το Summer Nostos Festival διοργανώνεται και υλοποιείται με την αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), σε συνεργασία με το Κέντρο Πολιτισμού Iδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ). Περισσότερες πληροφορίες για το συνέδριο μπορείτε να βρείτε στον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.snfestival.org/synedrio-isn/