Οι παράγοντες κινδύνου για γυναίκες και άνδρες

Ημέρα αφιερωμένη στη γονιμότητα η 15η Ιουνίου και ολοένα περισσότερα στοιχεία επιβεβαιώνουν πως οι γυναίκες στη χώρα μας αποκτούν ολοένα λιγότερα παιδιά και σε ολοένα μεγαλύτερη ηλικία.

Σε αρκετές περιπτώσεις η απόφαση για δημιουργία οικογένειας καθυστερεί για κοινωνικούς λόγους (π.χ. προέχει η καριέρα ή δεν έχει βρεθεί ο κατάλληλος σύντροφος). Σε άλλες η αιτία είναι η υπογονιμότητα.

Οπως εξηγεί ο μαιευτήρας – χειρουργός γυναικολόγος δρ Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή, η ηλικία είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση υπογονιμότητας. «Οι ηλικίες 20-29 ετών θεωρούνται ιδανικές για την επίτευξη εγκυμοσύνης, επειδή τα ωάρια γενικά έχουν καλή ποιότητα και έτσι οι πιθανότητες εγκυμοσύνης σε κάθε μήνα προσπάθειας φθάνουν το 20-25%» λέει. «Η ποιότητα και η ποσότητα των παραγόμενων ωαρίων φθίνουν γρήγορα μετά τα 35 έτη και μετά τα 40 οι πιθανότητες φυσικής σύλληψης κάθε μήνα είναι λιγότερες από 5%».

Οσον αφορά τα πιθανά ιατρικά προβλήματα που προκαλούν ή σχετίζονται με την υπογονιμότητα στις γυναίκες συμπεριλαμβάνονται – σύμφωνα με τον ειδικό – τα εξής:

– Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Αποτελεί την πιο συχνή αιτία γυναικείας υπογονιμότητας (10-15% των γυναικών). Προκαλεί ασταθή εμμηνόρροια, υπερπαραγωγή ανδρογόνων (είναι οι ορμόνες του ανδρικού φύλου) ή/και πολλές κύστεις στις ωοθήκες.

– Ενδομητρίωση. Παρατηρείται στο 5-10% των γυναικών και προκαλεί υπογονιμότητα σε τέσσερις στις δέκα από αυτές. Εκδηλώνεται όταν αναπτύσσεται έξω από τη μήτρα ιστός, ο οποίος δομικά και λειτουργικά είναι παρόμοιος με τον βλεννογόνο που επιστρώνει το εσωτερικό τοίχωμά της (το ενδομήτριο). Ο ετερότοπος αυτός ιστός συνήθως εμφανίζεται σε όργανα και ιστούς της πυέλου όπως η μήτρα (εξωτερικά), οι ωοθήκες, οι ωαγωγοί (σάλπιγγες), το περιτόναιο κ.ά.

– Ινομυώματα μήτρας. Περισσότερες από μία στις δύο γυναίκες παρουσιάζουν τουλάχιστον ένα ινομύωμα κάποια στιγμή στη ζωή τους, όμως αρκετές δεν το γνωρίζον  διότι δεν προκαλούν συμπτώματα. Ετσι, συχνά μαθαίνουν γι’ αυτά όταν εκδηλώσουν προβλήματα γονιμότητας, όπως αδυναμία σύλληψης, πολλαπλές αποβολές, πρόωρη έναρξη του τοκετού κ.λπ.

– Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια. Παρατηρείται σε μία στις 250 γυναίκες ηλικίας κάτω των 30 ετών. Στο 80-90% των περιπτώσεων η αιτία της είναι άγνωστη (ιδιοπαθής). Στις υπόλοιπες η αιτία μπορεί να είναι χρωμοσωμικές ανωμαλίες, χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία για καρκίνο, πολλαπλές ενδοκρινικές παθήσεις ή, σπανιότερα, εγχειρήσεις στην πυελική χώρα ή λοιμώδη νοσήματα (π.χ. παρωτίτιδα).

Από τις γυναίκες με πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια, μόνο το 10% κατορθώνουν να μείνουν έγκυοι με φυσικό τρόπο. Οι υπόλοιπες μπορεί να χρειασθούν εξωσωματική με δωρεά ωαρίων ή με κρυοσυντήρηση (κατάψυξη) ωαρίων.

– Προβλήματα στις σάλπιγγες. Πολλές καταστάσεις (π.χ. λοιμώξεις της πυέλου, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα κ.ά.) μπορεί να προκαλέσουν συμφύσεις (ουλώδης ιστός) ή/και ελαττωματική λειτουργία των σαλπίγγων.

– Αλλα προβλήματα υγείας. Σύμφωνα με ειδικούς της «Mayo Clinic» τη γονιμότητα της γυναίκας μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά και παθήσεις που σχετίζονται με καθυστέρηση της ήβης ή απουσία εμμήνου ρύσεως (αμηνόρροια). Τέτοιες παθήσεις είναι η κοιλιοκάκη, ο αρρύθμιστος σακχαρώδης διαβήτη, ορισμένες αυτοάνοσες παθήσεις (όπως ο λύκος), αλλά και ορισμένα γενετικά νοσήματα.

Και στους άνδρες. Υπολογίζεται ότι το 15% των ζευγαριών αναπαραγωγικής ηλικίας αντιμετωπίζουν πρόβλημα υπογονιμότητας, με το αίτιο να ανευρίσκεται στον άνδρα (ή και σε αυτόν) στις περίπου μισές περιπτώσεις.

Η ανδρική υπογονιμότητα οφείλεται στη μειωμένη παραγωγή σπερματοζωαρίων, στη μη φυσιολογική λειτουργία των σπερματοζωαρίων ή/και σε αποφράξεις που εμποδίζουν την απελευθέρωσή τους. Ολ’ αυτά μπορεί να σχετίζονται με μια σειρά ασθενειών, τραυματισμών, χρόνιων προβλημάτων υγείας ή/και κακών επιλογών στον τρόπο ζωής, όπως σημειώνει ο δρ Βασιλόπουλος.

Για παράδειγμα, η έκθεση των όρχεων σε υψηλές θερμοκρασίες (π.χ. λόγω καυτών ντους, σάουνας κ.λπ.) μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα του σπέρματος. Ή πάλι μπορεί ο άνδρας να έχει κάποια ασθένεια ή διαταραχή στους όρχεις (π.χ. κιρσοκήλη).

Αλλες καταστάσεις που μπορεί να δημιουργήσουν πρόβλημα στη γονιμότητα του άνδρα είναι ο υπογοναδισμός (ελλιπής παραγωγή τεστοστερόνης),  λοιμώξεις (π.χ. επιδιδυμίτιδα, ορχίτιδα, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα όπως η βλεννόρροια), τραυματισμοί των όρχεων, ορμονικά προβλήματα, προβλήματα με την εκσπερμάτιση (π.χ. παλίνδρομη εκσπερμάτιση), αντισώματα που επιτίθενται στα σπερματοζωάρια (είναι αυτοάνοση κατάσταση), καλοήθεις ή κακοήθεις όγκοι των γεννητικών οργάνων, δυσμορφίες στο σύστημα μεταφοράς των σπερματοζωαρίων από τους όρχεις έως το πέος και διάφορα γενετικά σύνδρομα (π.χ. τα σύνδρομα Klinefelter και Kallmann).

Και όταν δεν υπάρχει αιτία; Ενα στα πέντε ζευγάρια θεωρείται ότι αντιμετωπίζει ανεξήγητη υπογονιμότητα που μπορεί να συνδέεται με διάφορους παράγοντες κινδύνου.

Η ιατρική έρευνα έχει καταδείξει ότι στους παράγοντες αυτούς περιλαμβάνονται:

– Λάθος σωματικό βάρος. Η παχυσαρκία ευθύνεται για το 6% των κρουσμάτων πρωτοπαθούς υπογονιμότητας, ενώ το παθολογικά χαμηλό σωματικό βάρος για άλλο ένα 6%, σύμφωνα με την Αμερικανική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής.

– Ακανόνιστο ωράριο εργασίας και άρση μεγάλου βάρους. Μελέτες έχουν δείξεις ότι οι γυναίκες που εργάζονται νύχτα ή σε κυλιόμενες βάρδιες, και όσες σηκώνουν μεγάλο βάρος κατά την εργασία τους έχουν αυξημένη πιθανότητα να εκδηλώσουν προβλήματα υπογονιμότητας, γιατί παράγουν λιγότερα ώριμα ωάρια.

– Εντονο στρες. Μελέτη του πανεπιστημίου Louisville, στο Κεντάκι, είχε δείξει ότι το έντονο στρες κατά τις μέρες της ωορρηξίας μειώνει κατά 40% τις πιθανότητες σύλληψης.

– Κακή διατροφή. Η υπερκατανάλωση ζάχαρης, τεχνητών γλυκαντικών, καφέ, αλκοόλ και ανθυγιεινών λιπαρών (trans) συνδέεται αρνητικά με διάφορες παραμέτρους της επιτυχημένης σύλληψης. Μειωμένη γονιμότητα παρατηρείται επίσης σε γυναίκες που ακολουθούν στερητικές δίαιτες  και σε πάσχοντες από διατροφικές διαταραχές (π.χ. νευρογενή ανορεξία ή βουλιμία).

– Κάπνισμα. Σύμφωνα με ειδικούς από τη Mayo Clinic, το κάπνισμα μειώνει τις πιθανότητες εγκυμοσύνης, ενώ μπορεί να ελαττώσει και την αποτελεσματικότητα των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

– Επιγενετικές αλλαγές. Περισσότερες από μία στις δέκα περιπτώσεις υπογονιμότητας που χαρακτηρίζονται από επαναλαμβανόμενη αποτυχία στις προσπάθειες απόκτησης παιδιού με εξωσωματική γονιμοποίηση, μπορεί να οφείλονται σε αλλαγές που επιφέρει ο τρόπος ζωής στη λειτουργία των γονιδίων. Οι αλλαγές αυτές, που αποκαλούνται επιγενετικές, μπορεί να εντοπιστούν με εξελιγμένες βιολογικές εξετάσεις, με βάση τα αποτελέσματα των οποίων καταρτίζεται και συνιστάται στο ζευγάρι ένα ειδικό πρόγραμμα αντιμετώπισης.

«Αν και τα γονίδιά μας δεν μπορούμε να τα αλλάξουμε, το περιβάλλον τους μπορούμε» τονίζει ο δρ Βασιλόπουλος. «Ετσι όταν ένα ζευγάρι με ανεξήγητη υπογονιμότητα υποβληθεί σε ειδικές εξετάσεις και στη συνέχεια κάνει τις απαραίτητες προσαρμογές στη διατροφή και γενικότερα στον τρόπο ζωής του, είναι πιθανό να δει τη γονιμότητά του να βελτιώνεται αισθητά – και μάλιστα σε σημείο ώστε να υπάρχει ακόμα και πιθανότητα φυσικής σύλληψης».