Αυτονομία ή συνεργασία;

Εβδομήντα χρόνια μετά την ίδρυσή του και μια τριακονταετία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τον επαναπροσδιορισμό της αποστολής του, το ΝΑΤΟ βρίσκεται εκ νέου σε μια κατάσταση αναζήτησης ρόλου και θέσης στο σύστημα ευρωπαϊκής ασφάλειας. Οι τρέχουσες εξελίξεις αναδεικνύουν δύο κατηγορίες προκλήσεων για το ΝΑΤΟ: την αποσαφήνιση της επακριβούς συμβολής του σε θέματα περιφερειακής και παγκόσμιας διακυβέρνησης και τον τρόπο αντιμετώπισης νέων ή επανεμφανιζόμενων απειλών ασφάλειας. Οι δύο αυτές κατηγορίες προκλήσεων είναι αλληλοσυνδεόμενες καθώς αναδεικνύουν ζητήματα αυτονομίας του ΝΑΤΟ και δυνητικής συνεργασίας του με άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης πρωτίστως της Ευρωπαϊκής Ενωσης αλλά και του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ).

Στην πρώτη κατηγορία, η βασική πρόκληση είναι η ανάγκη αναμόρφωσης του κανονιστικού πλαισίου οργάνωσης των διεθνών διαδράσεων. Η ανάγκη αυτή προκύπτει, για παράδειγμα, στο πεδίο της μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, όπως κατέδειξε η κρίση με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και της Β. Κορέας, αλλά και στο σύνολο σχεδόν των διεθνών συμβάσεων και συνθηκών για θέματα ελαφρούς οπλισμού, χημικών και βιολογικών όπλων κ.ο.κ. Η μεταρρύθμιση του πλαισίου αυτού είναι απαραίτητη προκειμένου να αναγνωριστεί θεσμικά ο ρόλος νέων και ανερχόμενων περιφερειακών δυνάμεων και να καταστεί πιο εύρυθμη και αποτελεσματική η λειτουργία του παγκόσμιου και περιφερειακού πλαισίου διακυβέρνησης θεμάτων ασφάλειας. Επομένως, για τα θέματα αυτά, το ΝΑΤΟ υποχρεούται να διαμορφώσει θέση και άποψη, με δεδομένο ότι πολλά μέλη του βλέπουν τον ρόλο τους στο διεθνές σύστημα να συρρικνώνεται διαρκώς και έχουν κάθε λόγο και διάθεση να εμποδίσουν την αναμόρφωση αυτή.

Στη δεύτερη κατηγορία, το ΝΑΤΟ πλήττεται ποικιλοτρόπως από πολλαπλές νέες απειλές ασφάλειας και τουλάχιστον μια επανεμφανιζόμενη. Από τις νέες απειλές αναφέρονται, ενδεικτικά, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής και κοινωνικής αποσταθεροποίησης, η τεχνολογική κούρσα η οποία έχει ήδη κάνει εμφανή την υστέρηση του ΝΑΤΟ και των κρατών-μελών του σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και η υβριδική μορφή των σύγχρονων συγκρούσεων, με πολλές απειλές ασφάλειας να εντοπίζονται και να αντιμετωπίζονται με καθυστέρηση. Χαρακτηριστικά τέτοια παραδείγματα είναι οι ολοένα και πιο συχνές και στοχευμένες κυβερνοεπιθέσεις και η πολιτική χειραγώγηση των κοινωνιών μέσω κατευθυνόμενων μέσων ενημέρωσης. Ως προς την επανεμφανιζόμενη απειλή, η κρίση στην Ουκρανία επανέφερε τη Ρωσία στο προσκήνιο του προβληματισμού για τον ρόλο του ΝΑΤΟ, ωθώντας το να επιστρέψει στον πυρήνα της αρχικής σύλληψής του ως οργανισμός άμυνας.

Μπορεί το ΝΑΤΟ να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις και απειλές αυτές μόνο του; Οσο η συζήτηση εστιάζεται και περιορίζεται στην αμυντική αποστολή αναχαίτισης της ρωσικής απειλής, τόσο η απάντηση είναι καταφατική, τουλάχιστον με βάση τα ιστορικά δεδομένα. Ωστόσο, οφείλει να επισημανθεί ότι οι τρέχουσες αναταράξεις μεταξύ των ευρωπαίων εταίρων και των ΗΠΑ πιθανώς να δημιουργούν ερωτηματικά ακόμα και ως προς το θέμα αυτό. Σίγουρα, πάντως, το ΝΑΤΟ έχει μικρή εμπειρία και περιορισμένο ρεπερτόριο μέσων αντιμετώπισης πολλών σύγχρονων προκλήσεων. Εμφαση, πλέον, δίνεται στην ανθεκτικότητα των κοινωνιών και τη δυνατότητά τους να εξασφαλίζουν σχετική ομοιογένεια όταν πρόκειται για θέματα ασφάλειας και επιβίωσης. Τι νόημα έχει, άραγε, να διαθέτει το ΝΑΤΟ επιχειρησιακή ετοιμότητα και ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα, αν η ευρωπαϊκή κοινωνία είναι διχασμένη και αδυνατεί να πάρει την απόφαση χρήσης των μέσων αυτών, λόγω διείσδυσης ξένων κέντρων που απεργάζονται την αποσταθεροποίηση των κρατών – μελών του; Στην περίπτωση αυτή, επομένως, το ΝΑΤΟ οφείλει να αναζητήσει τη συνεργασία κυρίως με την ΕΕ, η οποία διαχρονικά τονίζει τη σημασία της κοινωνικής θωράκισης και ανθεκτικότητας προς αντιμετώπιση εξωτερικών επιβουλών και έχει αναπτύξει σειρά δράσεων προς την κατεύθυνση αυτή.

Ο Σπύρος Μπλαβούκος είναι αναπληρωτής καθηγητής, στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών