«Ηρωας στα αρχαία {LF}δεν σημαίνει πρωταθλητής»

Το προηγούμενο βιβλίο της, «Η υπέροχη γλώσσα: 9 λόγοι για να αγαπήσεις τα αρχαία ελληνικά» (εκδ. Πατάκη, 2017, μτφ. Αννα Παπασταύρου) ήταν μια επιστολή εξομολόγησης προς μια «νεκρή γλώσσα». Με την ίδια αίσθηση της «χαρούμενης γνώσης», σύμφωνα με τον Νίτσε, αλλά και με τις αρετές της εκλαΐκευσης, η Αντρέα Μαρκολόνγκο παρέδωσε πρόσφατα «Το μέτρο του ηρωισμού» (εκδ. Πατάκη, 2019, μτφ. Αννα Παπασταύρου). Μια αφήγηση, με πυξίδα τον μύθο των Αργοναυτών, για την αξία του ήρωα και τον ηρωικό πεσιμισμό της ζωής μας. Η ιταλίδα ελληνίστρια, απόφοιτος του Πανεπιστημίου του Μιλάνου, που πλέον ζει στο Λιβόρνο, επισκέπτεται αύριο την Αθήνα για την παρουσίαση του βιβλίου, ενώ την Τετάρτη θα βρίσκεται στην Πάτρα (βιβλιοπωλείο Discover) και την Παρασκευή στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ως καλεσμένη (περίπτερο 13, 18.00 – 19.00).

Ποια είναι η πρώτη ανάμνηση μιας «σκηνής στη θάλασσα» από την παγκόσμια λογοτεχνία που σας έρχεται στο μυαλό;

Επί χρόνια μετέφραζα ξανά και ξανά το σπαρακτικό μήνυμα στην «Κύρου Ανάβασιν» του Ξενοφώντα, όταν οι Μύριοι επιστρέφοντας από την ήττα στην Περσία αναφωνούν «Η θάλασσα, η θάλασσα». Λέξη που συμπυκνώνει την Ελλάδα, τη θάλασσα ως νόστο και ως επιστροφή. Σκεφτείτε μάλιστα ότι εγώ δεν γεννήθηκα καν σε παραθαλάσσιο μέρος, αλλά στο Κιάντι, την επαρχία της Φλωρεντίας, και η ιταλική λογοτεχνία που αγάπησα περισσότερο ήταν του 14ου αιώνα: Δάντης, Πετράρχης, Βοκκάκιος. Μόνο όταν μεγάλωσα επέλεξα τη θάλασσα για να ζω και να γράφω.

Η λέξη «ήρωας», θυμίζετε στο βιβλίο με μια αναφορά στον Πλάτωνα, προέρχεται από τη λέξη «έρως». Τι θα απαντούσατε σε έναν μαθητή που θα θεωρούσε αυτή την πληροφορία άχρηστη στις μέρες μας;

Ο Ιταλο Καλβίνο έλεγε ότι το κλασικό δεν είναι παλιό ή ξεπερασμένο, αλλά κάτι που δεν σταματά να θέτει ερωτήσεις. Το να ξαναδιαβάζουμε σήμερα τον Απολλώνιο τον Ρόδιο ή τον Πλάτωνα δεν σημαίνει ότι μελετάμε το παρελθόν, αλλά το παρόν, ώστε να αναλάβουμε την ευθύνη για το μέλλον. Η ετυμολογία του «έρωτα» μας θυμίζει ότι είμαστε άνθρωποι, άρα ήρωες. Σε μια εποχή ξέφρενων επιδόσεων, όπως η δική μας, στην οποία πρέπει να φτάσουμε σε ένα επίπεδο τελειότητας (που δεν υπάρχει), όπου όλα είναι αγώνας και επιδόσεις, ο μύθος των Αργοναυτών μας βοηθάει να καταλάβουμε ότι δεν είμαστε τέλειοι, αλλά «τελειοποιήσιμοι». Στα αρχαία ελληνικά η λέξη «ήρωας», που σήμερα για τον Τύπο σημαίνει τον πρωταθλητή, τον νικητή, τον πρώτο, δεν αφορούσε καθόλου τη νίκη και την ήττα: ζούμε στον κόσμο για να δώσουμε τον καλύτερό εαυτό μας, όχι για να νικήσουμε. Το να είναι κανείς ήρωας σήμερα δεν σημαίνει να είναι πρώτος ή πρωταθλητής, αλλά να μην είναι δεύτερος για τον ίδιο του τον εαυτό.  Νομίζω ότι πιο σύγχρονο και επαναστατικό μάθημα από αυτό δεν θα βρούμε.

Ισχύει και στην Ιταλία ότι τα αρχαία ελληνικά θεωρούνται «γνώση για την ελίτ», που κρατάει σε απόσταση τους νεότερους αναγνώστες;

Α, ναι, βέβαια. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 η μελέτη των αρχαίων ελληνικών ήταν σίγουρα ένα προνόμιο της αστικής τάξης, της μόνης που μπορούσε να πληρώσει το μεγάλο κόστος των εγχειριδίων. Αλλά σ’ αυτό το σημείο μπορώ να δανειστώ μια φράση από την Ελενα Φεράντε, η οποία βάζει τη μικρή Λίλα, πρωταγωνίστρια της «Υπέροχης φίλης μου», να λέει «Τα ελληνικά είναι πανέμορφα!». Τα ελληνικά και τα λατινικά, κατά την άποψή μου, δεν είναι «όμορφα a priori» ή πιο ενδιαφέροντα από τα μαθηματικά και τη φυσική. Είναι κυρίως το όχημα για την κοινωνική «λύτρωση» πολλών οικογενειών που έχουν μείνει αποκλεισμένες από τη γνώση. Μιλάμε συχνά για την κρίση του κλασικού γυμνασίου, αλλά κανείς δεν αναρωτιέται τι συμβαίνει στο μυαλό ενός νεαρού ανθρώπου που σπουδάζει αυτές τις αρχαίες γλώσσες. Γι’ αυτό και αμφισβητώ τη σύγχρονη αξιολόγηση της εκπαίδευσης, η οποία βασίζεται στη «χρησιμότητα»: αποστολή του σχολείου δεν είναι να εκπαιδεύει εργάτες, αλλά ευρωπαίους πολίτες που γνωρίζουν τον κόσμο το 2019. Οταν συναντώ, λοιπόν, μαθητές στην Ιταλία δεν τους ρωτάω ποτέ «τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις», αλλά «ποιος θέλεις να γίνεις».

Αν δεν πρόκειται για ένα κλισέ, ποια είναι η πολιτική διάσταση της γλώσσας, χρήσιμη μάλιστα στην εποχή των fake news, όταν η δημοκρατία βρίσκεται υπό απειλή;

Η Βιρτζίνια Γουλφ το έχει πει ήδη: «Στους έλληνες επιστρέφουμε όταν μας κουράζει η σύγχυση της εποχής μας» – σήμερα, λοιπόν, η σύγχυση είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Οποιοσδήποτε προσπαθεί σκληρά να διαβάσει (έστω σε μετάφραση) έναν πλατωνικό διάλογο, θα αποκτήσει την απαραίτητη γνώση για να αντιμετωπίσει τον λαϊκίστικο και ανούσιο λόγο των σημερινών πολιτικών. Και όποιος ξαναδιαβάσει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο θα μπορέσει να καταλάβει όσα συμβαίνουν σήμερα στη Μεσόγειο ή τη Συρία. Είναι ένας τρόπος σκέψης που διαρκεί για πάντα – περισσότερο από το πρώτο τουίτ ενός πολιτικού.

Πώς σχολιάζετε τις «λέξεις της χρονιάς», σύμφωνα με το Λεξικό της Οξφόρδης; Το 2015 ήταν το emoticon που γελάει μέχρι δακρύων, το 2016 η μετα-αλήθεια, το 2017 το «youth-quake» και το 2018 το «τοξικό».

Με κάθε ειλικρίνεια, τις θεωρώ μια υποχώρηση. Τον (μαύρο) καθρέφτη της εποχής μας που δείχνει μια τάση εκπτώσεων. Ζούμε την εποχή των νεολογισμών, λέξεις που διαρκούν όσο ένα καλοκαίρι, σαν να μην είχαμε ήδη άλλες ομορφότερες. Δεν έχω τίποτε εναντίον των emoticons, τα οποία κι εγώ χρησιμοποιώ, αλλά αρνούμαι ταυτόχρονα την κοινοτοπία που συνεπάγονται, την «οκνηρία», την αποφυγή να πει κανείς με ακρίβεια αυτό που θέλει. Κι ύστερα, χρειάζεται να λέμε «fake news» αντί για «ψέματα»; Το καταλαβαίνω μόνο επειδή οι γλώσσες αλλάζουν όταν αλλάζουν αυτοί που τις μιλούν, όπως συνέβη και με τα αρχαία ελληνικά.

Τι είναι τόσο συναρπαστικό στον «ελληνικό χρόνο» τον οποίο αναφέρετε στο τέλος του βιβλίου;

Τα αρχαία ελληνικά εμπεριέχουν έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης του χρόνου: το εντυπωσιακό δεν ήταν πότε συνέβη κάτι, αλλά πώς συνέβη. Ηταν μια γλώσσα που δεν έδινε μεγάλη σημασία στην παροδική φύση των ανθρώπινων πράξεων, αλλά στις συνέπειές τους. Μέσα από τις συναντήσεις και τις συγκρίσεις με τους μαθητές μου συνειδητοποίησα ότι είναι ίσως η έννοια του χρόνου την οποία έχουμε χάσει. Ο χρόνος που ορίζει τον εαυτό μου είναι ο ελληνικός παρακείμενος, δηλαδή το αποτέλεσμα που φτάνει ώς σήμερα. Δεν θα ήμουν η ίδια Αντρέα χωρίς την επίγνωση όλων όσα συνέβησαν στη ζωή μου μέχρι τώρα. Τις μεγαλύτερες χαρές, ωστόσο, όπως και τις μεγαλύτερες θλίψεις  τις κρατάω στον αόριστο. Τώρα είναι η ώρα να επιστρέψω σπίτι μου, να συναντήσω την Αντρέα που έγινα χάρη σ’ εκείνα τα βιβλία. Και να γράψω απ’ την αρχή.

Είναι εμφανής στο βιβλίο σας μια αίσθηση ηθικής ευθύνης για όποιον γράφει – για όποιον δηλαδή απευθύνεται στους συνανθρώπους του μεταφέροντας π.χ. τη γνώση από «νεκρές γλώσσες».

Η κριτική έχει υποδεχθεί το «Μέτρο του ηρωισμού» ως ένα «συντακτικό της ανθρώπινης ψυχής μέσα από την ελληνική γλώσσα». Οπότε δύο είναι οι προϋποθέσεις για να διαβάσει κανείς το βιβλίο: η περιέργεια για το αρχαίο, που είναι σημερινό, και, πάνω απ’ όλα, για τους ίδιους μας τους εαυτούς. Πάντοτε, πριν από τις γλώσσες, υπάρχουν άνθρωποι που χρησιμοποιούν λέξεις για να επικοινωνούν και να γίνονται κατανοητοί. Και πάντα πριν από την ομιλία υπάρχει η σκέψη. Γι’ αυτό είναι η γλώσσα που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, τον εκφράζουμε με λέξεις και κατανοούμε τον εαυτό μας. Οπότε, ναι, υπάρχει ασφαλώς μια ηθική ευθύνη – όχι μόνο για τα αρχαία ελληνικά, αλλά για τη λογοτεχνία. Πάντοτε υπήρχε, αλλά σήμερα είναι κρίσιμη.

INFO{CR}

Η Andrea Marcolongo συνομιλεί αύριο στις 19.00 στο βιβλιοπωλείο Πατάκη (Ακαδημίας 57) με τους Χάρη Βλαβιανό και Αννα Παπασταύρου (σε συνεργασία με το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών και την πρεσβεία της Ιταλίας)