Να πέφτεις εφτά φορές και να σηκώνεσαι οκτώ

Η καταστροφή της Παναγίας των Παρισίων δεν είναι «βιβλική» όπως άκουσα (για μια ακόμα φορά) στην τηλεόραση: δεν ξέρω τι είναι «βιβλική καταστροφή», ξέρω όμως ότι δεν συνέβη πριν από λίγες μέρες. Ο ναός πήρε φωτιά -πιθανότατα στις σοφίτες κάτω από τις στέγες- με αποτέλεσμα να καταρρεύσει ο θόλος και οι φλόγες να προχωρήσουν στο εσωτερικό. Οι φέροντες τοίχοι, ο ρόδακας και τα δύο κωδωνοστάσια αντιστάθηκαν· πολλά από τα φορητά έργα τέχνης είχαν απομακρυνθεί για να γίνει η ανακαίνιση -άρα, σώθηκαν κι αυτά. To θέαμα είναι και θα παραμείνει δυσάρεστο για κάμποσο καιρό: εκτός του ότι η Notre Dame είναι εμβληματικό κτήριο, βρίσκεται στο γεωγραφικό κέντρο του Παρισιού και είναι ορατό από παντού: δεν μπορείς να αποφύγεις τη θλίψη.

Αλλά, δεν ζούμε στα βάθη του 16ου αιώνα, όταν, η σφοδρή καταιγίδα, ο κεραυνός, κατέστρεψε το βέλος του Αγίου Παύλου του Λονδίνου και γκρέμισε το μεγαλύτερο μέρος της οροφής. Χρειάστηκαν δέκα χρόνια για να αναμορφωθεί ο Άγιος Παύλος και οι περιπέτειές του συνεχίστηκαν στους εμφυλίους πολέμους και στη διάρκεια της Μεσοβασιλείας του Κρόμγουελ. Δεν ζούμε καν στα βάθη του 20ού αιώνα όταν ο καθεδρικός ναός της Reims ρήμαξε μετά από τις γερμανικές επιθέσεις του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου: τότε, αν και τα διαθέσιμα τεχνολογικά μέσα ήταν απείρως πιο προηγμένα από εκείνα του Ίνιγκο Τζόουνς και του Κρίστοφερ Ρεν, έκαναν τις εργασίες επίμοχθες και χρονοβόρες. Και παρ’ όλ’ αυτά, τίποτα δεν θυμίζει σήμερα την κατερείπωση της εκκλησίας: είναι εκθαμβωτική.

Αυτό που μας σοκάρει περισσότερο είναι τα απρόβλεπτα γεγονότα. Έχουμε πάψει να πιστεύουμε στο τυχαίο· συχνά τρέφουμε την αυταπάτη της παντοδυναμίας, του εκμηδενισμού των κινδύνων, όχι της ελαχιστοποίησής τους. Αναρωτιόμαστε: Ποιος φταίει; Όποιος φταίει πρέπει να πληρώσει. Η ενδεχόμενη απάντηση ότι δεν φταίει κανείς, ότι ίσως «φταίνε» οι φυσικοί νόμοι -οι παραξενιές του ηλεκτρισμού- δεν μας ικανοποιεί. Κάποιος πρέπει να έχει κάνει είτε λάθος, είτε έγκλημα· κάποιος είχε καθήκον να αποτρέψει το οδυνηρό συμβάν. Σκέφτομαι τους «μαύρους κύκνους» του Νασίμ Τάλεμπ: εκείνα τα απροσδόκητα γεγονότα -μικρά και μεγάλα- που μπορούν να εξηγηθούν εκ των υστέρων χωρίς να υπάρχει τρόπος να προβλεφθούν.

Αν και η θεωρία του Τάλεμπ αφορά τη λήψη αποφάσεων -το πώς να μειώνουμε τις επιπτώσεις των απειλών που δεν μπορούμε να προβλέψουμε και να αποτρέψουμε- μπορεί να επεκταθεί στη φιλοσοφία μας απέναντι στο τυχαίο. Στις ανεπτυγμένες χώρες η διαχείριση κινδύνου έχει οδηγήσει σε ποικίλες μορφές καταστολής: «Μην περνάτε αυτή τη γραμμή», «Μην υπερβαίνετε το όριο ταχύτητας», «Μην κολυμπάτε πέρα από αυτό το σημείο». Επινοούμε όλο και αυστηρότερα μέτρα που μας κάνουν ανθεκτικούς στα πλήγματα της τύχης. Κι όμως, η τύχη ξεπηδάει μπροστά στα μάτια μας: παρά τα μέτρα ασφαλείας, παρά την ακρίβεια των μετρήσεων, παρά τους ελέγχους, αεροπλάνα συντρίβονται, κτήρια καταρρέουν και καθεδρικοί ναοί αποτεφρώνονται.

Τις τελευταίες δεκαετίες οι Ταλιμπάν και οι συναφείς ισλαμικές παραστρατιωτικές οργανώσεις κατέστρεψαν πολλούς θησαυρούς της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς: στην Παλμύρα, στη Μοσούλη, στο Αφγανιστάν -η ανθρώπινη βλακεία, η βαρβαρότητα, ακόμα και η απροσεξία, η συμπεριφορά του ζημιάρη που επιδεικνύουμε, φαίνονται ισχυρότερες από τις δυνάμεις της φύσης. Οι οποίες κάνουν κι αυτές τη δουλειά τους: πριν από λίγους μήνες κάηκε ολοσχερώς το εθνικό μουσείο στο Ρίο ντε Τζανέιρο· 20 εκατομμύρια εκθέματα από την Αίγυπτο μέχρι την παλαιολιθική εποχή της Βραζιλίας. Θα μπορούσα να αραδιάσω κάμποσες παρόμοιες καταστροφές: σεισμούς, καταποντισμούς, τερατώδεις συμπτώσεις.

Αλλά αν και δεν μπορούμε να προστατέψουμε ολοκληρωτικά ό,τι ωραίο και μεγαλειώδες δημιουργήθηκε στο παρελθόν, έχουμε διανύσει μακρύ δρόμο. Αν αναλογιστούμε πώς οι άνθρωποι συμπεριφέρονταν πριν από έναν αιώνα -αρχαιοκαπηλία, άγνοια, καταστροφικότητα, έλλειψη σεβασμού στην τέχνη- θα συμπεράνουμε, με σχετική αισιοδοξία ότι μόνο οι κοινωνικά φασίστες δεν αντιλαμβάνονται τη χρησιμότητα και την ιερότητα της ομορφιάς: μόνο οι αναρχικοί και οι ΚΚΕδες βανδαλίζουν τους χώρους και αναρτούν πανό στον Παρθενώνα. Οι υπόλοιποι καταλαβαίνουμε, μ’ έναν απροσδιόριστο, σχεδόν έμφυτο τρόπο, τι αξίζει τον θαυμασμό μας, τη σιωπή και τη φροντίδα μας.

Η φωτιά στην Notre Dame έχει, όπως όλες οι συμφορές, ένα ψήγμα ανθρωπιάς: προκαλεί ταπεινότητα, προκαλεί ενότητα και αποφασιστικότητα. Ολα αυτά τα χρειαζόμαστε. Θέλω να πω: πέφτουμε εφτά φορές και σηκωνόμαστε οκτώ.