Αιώνια έφηβη με ψυχή επαναστάτριας

Βυθισμένη στην πολυθρόνα του σαλονιού της, στον τέταρτο όροφο του μοναδικού κτιρίου με την υπογραφή του Ερνέστου Τσίλλερ που κατοικείται στην Αθήνα, διαγωνίως απέναντι από το Μουσείο Μπενάκη, έχει στα πόδια της έναν φάκελο με φωτογραφίες από τα καλοκαίρια της στις αγαπημένες της Σπέτσες. Τις ξεδιαλέγει μία προς μία με το ένα χέρι. Το άλλο είναι σταθερά κατειλημμένο από το τσιγάρο.

Οσο τα δάχτυλα της κουρασμένα και πολυδουλεμένα αγγίζουν το χαρτί με αργές κινήσεις, το κοφτερό της βλέμμα νομίζεις που θα το διαπεράσει. «Σου φαίνεται περίεργο που μπαίνω με τα ρούχα στη θάλασσα;», μου λέει και στέκεται σε ένα καρέ που επιπλέει με ένα φόρεμα στο ίδιο χρώμα με τη θάλασσα και ένα πουράκι ανάμεσα στα δάχτυλα.

Η αλήθεια είναι ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή πίστευα πως μόνο στα περίφημα πάρτι γενεθλίων της έμπαινε με τα ρούχα στη θάλασσα. Η φωτογραφία όμως δεν άφηνε περιθώρια αμφιβολίας. «Είναι μια συνήθεια που είχα από παιδί, όταν με πρωτοέφερε η μητέρα μου στις Σπέτσες για διακοπές. Βαριόμουν όσο έπαιζε με τις φίλες της χαρτιά στη βεράντα του Ποσειδωνίου. Ετρεχα στα βραχάκια να πιάσω καβούρια και συχνά έπεφτα στη θάλασσα με τα ρούχα».

Θα ήταν πριν από τέσσερα χρόνια (ή περισσότερα;) όταν κάναμε αυτή την κουβέντα με τη Ναταλία Μελά. Μία από τις αρκετές που είχαμε κάνει με διάφορες αφορμές κυρίως γύρω από τη δουλειά της. Κι όμως η αίσθηση ήταν πάντα η ίδια. Στην αρχή είχες την εντύπωση πως μπορεί να μην αντιλαμβάνεται καν την παρουσία σου στον χώρο, πως αδιαφορεί. Κι ύστερα από μερικά δευτερόλεπτα εξέτασης με τον δικό της ιδιαίτερο τρόπο το βλέμμα εκείνο που έμοιαζε αφηρημένο, έπαιρνε φωτιά. Η διάθεση αποκάλυπτε μια αιώνια έφηβη.

Η επιλογή των λέξεων δεν μπορούσαν να κρύψουν την αστική καταγωγή και την άριστη παιδεία της. Οι αναμνήσεις ξετυλίγονταν χωρίς τη γλυκερή άχλη της νοσταλγίας, αλλά με τη σταθερή φωνή του ανθρώπου που είχε ζήσει, είχε απολαύσει κι ετοιμαζόταν για τις επόμενες εμπειρίες.

Γεννημένη αρχόντισσα – εγγονή του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά από την πλευρά του πατέρα της και του εκ των ιδρυτών της Εθνικής Τράπεζας, Ιωάννη Πεσμαζόγλου από εκείνη της μητέρας της – με ψυχή επαναστάτριας η Ναταλία Μελά – η Νάτα για τους δικούς της ανθρώπους – ήταν μια γυναίκα που κινήθηκε πολλές φορές στα άκρα χωρίς όμως να χάσει την ισορροπία της.

Η μοναχοκόρη της οικογένειας (είχε έναν μικρότερο αδελφό, τον Παύλο) γεννήθηκε υπό το φως των φαναριών ενός αυτοκινήτου, καθώς τη νύχτα της 10ης Ιουλίου 1923, κόπηκε το ρεύμα στην Κηφισιά, όπου βρισκόταν το πατρικό της. Μεγάλωσε με τον Σπαθάρη που έδενε ένα σεντόνι στα δέντρα της αυλής για να της παίζει Καραγκιόζη, με ένα ζαρκάδι που ο πατέρας της είχε πιάσει ζωντανό σε ένα κυνήγι, με σοφέρ έναν ευγενή Λευκορώσο.

Ο αντισυμβατικός χαρακτήρας της όμως δεν χωρούσε στα κομψά ταγέρ και στα σαλόνια όπου γίνονταν τα προξενιά της εποχής. Από διακεκριμένη τενίστρια – ανακηρύχθηκε πρωταθλήτρια Ελλάδος την παραμονή της κήρυξης του πολέμου, στις 27 Οκτωβρίου 1940 – βρέθηκε στα έδρανα της Νομικής και νοσοκόμα στον Ερυθρό Σταυρό. Και από εκεί, δίνοντας εξετάσεις κρυφά από τους γονείς της, στην Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ εντάχθηκε και στην ΕΠΟΝ με τον Κίτσο Μαλτέζο και τον Αδωνι Κύρου.

Οταν ο Κίτσος Μαλτέζος σκοτώθηκε μπροστά στο άγαλμα του Βύρωνα, στο Ζάππειο, η Νάτα Μελά κατάλαβε πως ο νεκρός φίλος της είχε δίκιο όταν της μιλούσε για «ματοκύλισμα». Και ξέκοψε μια και καλή από το Κόμμα, στο οποίο για να ενταχθεί της είχε ζητηθεί να φτύσει τις εικόνες της Μονής Καισαριανής ως απόδειξη ότι είναι άθεη. Το μόνο που της έμεινε από εκείνη την εποχή είναι το προσωνύμιο «βασιλοκομμουνίστρια».

Το ατελιέ της – στην αρχή τα πλυσταριά της ταράτσας κι έπειτα ένας πρώην στάβλος στο ισόγειο του μεγάρου της Βασιλίσσης Σοφίας όπου ζούσε – μετατράπηκε σε στέκι της διανόησης με τακτικούς θαμώνες προσωπικότητες όπως ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Νίκος Εγγονόπουλος, ο Γιάννης Μόραλης, ο Ανδρέας Εμπειρίκος, ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Γιώργος Σεφέρης, ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Οδυσσέας Ελύτης, η Νέλλη Ανδρικοπούλου. Ο έρωτας προσγειώθηκε στο κεφάλι της με τη μορφή ιπτάμενου τούβλου. Ο νεαρός τότε αρχιτέκτονας, Αρης Κωνσταντινίδης, που επέβλεπε τις επισκευές του διαμερίσματος από όπου έπεσε το τούβλο έσπευσε να ζητήσει συγγνώμη από τη νεαρή γλύπτρια και της πρότεινε να πάνε για μπάνιο που εξελίχθηκε σε γάμο. Κι ύστερα ήρθε στη ζωή τους ο γιος τους Δημήτρης κι ακολούθησε η Αλεξάνδρα.

Φιλελεύθερη και αυστηρή – με μια λέξη απρόβλεπτη, όπως έλεγε γελώντας η Αλεξάνδρα – ως μητέρα η Ναταλία Μελά έβρισκε χρόνο για έντονη κοινωνική ζωή, για να λύνει απαρεγκλίτως σταυρόλεξο, αλλά κυρίως για να δημιουργεί.

Η διαδρομή της στην τέχνη δεν περιορίστηκε ούτε σε ένα υλικό (δούλεψε πολύ με το μέταλλο, αλλά αγάπησε βαθιά το μάρμαρο), ούτε μόνο εντός των ελληνικών συνόρων – μεταξύ των έργων της σε δημόσιους χώρους είναι τα γλυπτά που απεικονίζουν τον Στέφανο Δραγούμη στο Ζάππειο, την Μπουμπουλίνα στις Σπέτσες, την Κυβέλη στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, τον Παύλο Μελά στη Θεσσαλονίκη – αλλά την οδήγησε ώς το Βουκουρέστι, τη Βιέννη, τη Νέα Υόρκη, το Παρίσι και το Λουξεμβούργο.

Κι αν τα έργα της μένουν πίσω να μας θυμίζουν το ταλέντο, την αστείρευτη όρεξή της για νέες δημιουργίες, τη δύναμη ψυχής που τη χαρακτήριζε, όσοι είχαμε την τύχη να τη γνωρίσουμε θα θυμόμαστε τη σπίθα στο βλέμμα της, τον σεμνό της χαρακτήρα, την αμεσότητα και την ειλικρίνεια στον λόγο της, αλλά κι εκείνες τις βαθιές σιωπές της.