Αχρείαστες Γέφυρες, ιμιτασιόν φιλελευθερισμοί

Η σύζευξη Σοσιαλδημοκρατίας και Ριζοσπαστικής Αριστεράς παραβλέπει μια θεμελιώδη αντίφαση. Η Σοσιαλδημοκρατία αποδέχεται ότι ο καπιταλισμός δεν είναι εξ ορισμού κακός και ότι οι στοχευμένες παρεμβάσεις του κράτους μπορούν να τον εξανθρωπίσουν. Αντιθέτως, για τη Ριζοσπαστική Αριστερά ο καπιταλισμός είναι εξ ορισμού κακός, άδικος και απάνθρωπος – όπως θα συνέβαινε με τον ΕΝΦΙΑ, ο καπιταλισμός «δεν διορθώνεται, καταργείται». Εφόσον η Σοσιαλδημοκρατία και η Ριζοσπαστική Αριστερά διαφωνούν σε αυτό το κεφαλαιώδες ζήτημα, σε τι μπορεί να συνίστανται οι εκσκαφές για τη θεμελίωση «Γέφυρας» μεταξύ τους; O μόνος τρόπος να συναντηθούν είναι ένας από τους δύο να αλλάξει όχθη. Είτε το ΠΑΣΟΚ πρέπει να ξαναγίνει «επαναστατικό», να επιστρέψει δηλαδή κάπου μεταξύ ΠΑΚ και 3ης Σεπτέμβρη, είτε ο ΣΥΡΙΖΑ να γίνει πρώην ριζοσπαστικός και να προσδεθεί στον καπιταλισμό προκειμένου να τον διορθώσει.

Οταν στις αρχές του 20ού αιώνα οι φιλελεύθεροι οργάνωναν το κοινωνικό κράτος σε μια προσπάθεια άμβλυνσης των ανισοτήτων του καπιταλισμού, η γραμμή της Αριστεράς ήταν ότι οι αστοί δίνουν ξεροκόμματα στον λαό για να ανακόψουν την επανάσταση. Επέμενε η Αριστερά στη μαρξική προφητεία, κατά την οποία ο καπιταλισμός γίνεται ολοένα πιο άδικος και εξαθλιωτικός και μόνο η σοσιαλιστική έφοδος μπορεί να αποτελέσει λύση. Μισό αιώνα αργότερα ένα τμήμα της Αριστεράς, κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία, κατάλαβε ότι αφενός ο καπιταλισμός δεν είναι τόσο φρικαλέος και αφετέρου ότι μια γενικευμένη λαϊκή εξέγερση είναι ανέφικτη. Πήρε το όνομα σοσιαλδημοκρατία, διατήρησε τη σοσιαλιστική ρητορική, επί της ουσίας όμως σήκωσε λευκή σημαία: προσπάθησε να εξανθρωπίσει τον καπιταλισμό ενισχύοντας το κοινωνικό κράτος. Το πέτυχε σε μεγάλο βαθμό, ώσπου ήρθαν οι πετρελαϊκές κρίσεις του ’70 και ο στασιμοπληθωρισμός για να δείξουν τα όριά της. Τότε αναπτύχθηκε αυτός που η Αριστερά ονόμασε «νεοφιλελευθερισμό», δηλαδή ένας φιλελευθερισμός που συρρικνώνει το κράτος. Εφερε μαζί του ιλιγγιώδη ανάπτυξη, μεγέθυνε το οικονομικό χάσμα Ανατολής και Δύσης και ήταν καθοριστικός στην κατάρρευση των κόκκινων ολοκληρωτισμών. Αναγκαστικά, η ηττημένη σοσιαλδημοκρατία άρχισε να μετατοπίζεται ακόμη δεξιότερα για να τον πλησιάσει. Ωσπου, δύο δεκαετίες αργότερα, με τη συμφωνία Μπλερ – Σρέντερ, βρέθηκε κανονικά στην αγκαλιά του.

Οι πάλαι ποτέ επαναστάτες σοσιαλιστές καταλάβαιναν ότι η απελευθέρωση της οικονομίας ευνοεί τους φτωχούς πολύ περισσότερο απ’ ό,τι μια κλειστή οικονομία κι ένα γραφειοκρατικό σύστημα αναδιανομής. Πρακτικά βρέθηκαν πλέον πολύ δεξιότερα από εκεί που βρίσκονταν οι φιλελεύθεροι στις αρχές του 20ού αιώνα.

Καθ’ όλο αυτό το διάστημα η εναπομείνασα αντικαπιταλιστική Αριστερά κατηγορούσε ευλόγως τους παλιούς συνοδοιπόρους ότι είχαν εγκαταλείψει τον σοσιαλισμό. Εντούτοις, σταδιακά, οι σοσιαλιστικές σέχτες έκαναν το απονενοημένο: οπισθοχωρούσαν στην αντίληψη διαχείρισης και όχι ανατροπής του καπιταλισμού.

Τελευταία αντικαπιταλιστική εκδίπλωση ήταν η Ριζοσπαστική Αριστερά, ένα γενικευμένο ρεύμα που εμφανιζόταν ως απάντηση στη δεξιά μετατόπιση της σοσιαλδημοκρατίας. Πρακτικά, ήταν η προσπάθεια πρώην – νέο – μετά σταλινικών μεταλλάξεων να εκμεταλλευθούν αντιπολεμικά και οικολογικά κινήματα, χαμένους και αόρατους της παγκοσμιοποίησης. Αυτή η Ριζοσπαστική Αριστερά μονοπώλησε πανευρωπαϊκά τον σοσιαλιστικό λόγο τις τελευταίες δύο δεκαετίες.

Ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν η ισχυρότερη εκδοχή της και η πρώτη που έφτανε στο κατώφλι της εξουσίας. Αν η Ευρώπη παρατηρούσε με αγωνία την Ελλάδα το 2015, ήταν ακριβώς για να δει την εξέλιξη του εγχειρήματος. Ο παταγώδης συμβιβασμός του ΣΥΡΙΖΑ σηματοδότησε την καθολική ήττα της Ριζοσπαστικής Αριστεράς. Η Ευρώπη ησύχασε: αντί για τον καπιταλισμό, η Ριζοσπαστική Αριστερά έσπασε τις ρίζες της. Βρίσκεται περίπου στη θέση που καταλάμβανε η σοσιαλδημοκρατία τη δεκαετία του ’70. Για το σύγχρονο σοσιαλιστικό αίτημα – με όρους της προσφιλούς για τη ρητορική του ΣΥΡΙΖΑ δεκαετίας του ’40 – το καλοκαίρι του 2015 ήταν χειρότερο από τη Βάρκιζα και το Κάμενικ μαζί.

Πλέον η πρώην Ριζοσπαστική Αριστερά υπηρετεί εξ ανάγκης με δειλία και ανικανότητα τις ξορκισμένες φιλελεύθερες αρχές, που οι πρόγονοί της πολέμησαν με πάθος επί 150 χρόνια. Επομένως, Σοσιαλδημοκρατία και πρώην Ριζοσπαστική Αριστερά πράγματι μπορούν να συμπορευτούν αφού στο κρεβάτι του ψυχαναλυτή τους έχουν και οι δύο απαντήσει στο ερώτημα «καπιταλισμός ή σοσιαλισμός;». Δεν θα το ομολογήσουν όμως ποτέ στο μπαλκόνι της Πλατείας Συντάγματος. Οπως συνέβη νωρίτερα με τη Σοσιαλδημοκρατία, έτσι και σήμερα με την πρώην Ριζοσπαστική Αριστερά, πρόκειται επί της ουσίας για έναν ιμιτασιόν φιλελευθερισμό που βραδυπορεί σε σχέση με την πραγματικότητα. Το ερώτημα προς την κοινωνία είναι απλό: θα επιλέξει μια ετεροχρονισμένη απομίμηση φιλελευθερισμού ή την αυθεντικότερη εκδοχή του;

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας του βιβλίου «Εξουσιαστική Αριστερά και η κρυφή γοητεία της ανοησίας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια