«Απλός εργάτης», αυτός ο ήρωας

Εχουν περάσει σχεδόν 60 χρόνια (1963) από την πρώτη έκδοση του μεγαλειώδους έργου και τίποτα πάνω του δεν έχει γεράσει. Σε μια εποχή που η ταξική ανάλυση της συγκρότησης των κοινωνικών σχηματισμών φαίνεται να θεωρείται ξεπερασμένη, αυτό εδώ το βιβλίο σε πείσμα τόσο της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας για το απομονωμένο και όχι κοινωνικό άτομο όσο και της αλτουσεριανής αντίληψης περί μη ύπαρξης υποκειμένου στην ιστορία, αποδεικνύει πως καμία ανάλυση δεν μπορεί να διεκδικεί δάφνες επιστημονικότητας χωρίς τη χρήση της ανάλυσης των ταξικών συγκρούσεων. Πράγματα που αναδεικνύει και στην εξαιρετική εισαγωγή του ο καθηγητής Ιστορίας, Αντώνης Λιάκος.

Ο Εντουαρντ Τόμσον (1924-1993), καθηγητής στα Πανεπιστήμια του Λιντς και του Γουόρικ, γράφει αυτό το βιβλίο, όταν ήταν μόλις 39 ετών. Υπήρξε μέλος του Βρετανικού Κομμουνιστικού Κόμματος ώς το 1956, συνιδρυτής με τον Ερικ Χόμπσμπομ και τον Κρίστοφερ Χιλ της Ομάδας Κομμουνιστών Βρετανών Ιστορικών και δεν έπαψε ώς το τέλος της ζωής του να είναι αφοσιωμένος υπερασπιστής του μαρξισμού όχι μόνο ως μεθόδου ανάλυσης αλλά και ως πολιτικής αφήγησης.

Ο άγγλος ιστορικός παρακολουθεί τη συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης από το 1790 έως τη δεκαετία του 1830 και ανατρέπει πολλά από αυτά που ακόμη και σήμερα θεωρούνται αυτονόητα. Μεταξύ αυτών αμφισβητεί την αντίληψη πως ο λουδισμός ήταν απλώς ένα αντιδραστικό στην πρόοδο κίνημα καταστροφής των μηχανών, την αντίληψη που θέλει η πραγματικότητα μιας εποχής να εξαντλείται στα στατιστικά δεδομένα και όχι και στις βιωμένες εμπειρίες των υποκειμένων της ιστορίας όπως είναι η εργατική τάξη, την άποψη που ισχυρίζεται ότι δεν υπήρξε ισχυρό γιακωβινικό κίνημα στην Αγγλία, τη θέση για το δήθεν αναίμακτο της ανάπτυξης της Βιομηχανικής Επανάστασης στην Αγγλία και πολλά άλλα ακόμη στερεότυπα που συγκροτούν την κυρίαρχη ιστορία της διαμόρφωσης της αγγλικής εργατικής τάξης και του ριζοσπαστισμού της.

Το μείζον στην «Ιστορία» του Τόμσον είναι το γεγονός πως οι άνθρωποι, τα βιώματα και οι εμπειρίες τους φτιάχνουν την ιστορία. Η διαδικασία της εκβιομηχάνισης ήταν έτσι και αλλιώς εξαιρετικά επώδυνη. Συνεπαγόταν τη διάβρωση των παραδοσιακών τρόπων ζωής. Στη Βρετανία μάλιστα εξελίχθηκε και με απίστευτη βιαιότητα. Η εμπορική επέκταση, το κίνημα των περιφράξεων, η βία που ασκήθηκε τα πρώτα χρόνια της Βιομηχανικής Επανάστασης, όχι απλώς μια σωματική βία με φυλακίσεις αλλά μια βία που οδηγούσε πολλές φορές στην αγχόνη είναι χαρακτηριστικά αυτής της μετάβασης από την εποχή της «ηθικής οικονομίας» σ’ αυτήν της οικονομίας της αγοράς. Γεγονότα όπως η αιματηρή καταστολή στις 9 Ιουνίου 1817 του ξεσηκωμού του Πέντριτς  (προλεταριακή εξέγερση τη χαρακτηρίζει ο Τόμσον) αλλά και η σφαγή μιας ειρηνικής διαδήλωσης στο Πίτερλου του  Μάντσεστερ τον Αύγουστο του 1819 είναι δύο από τα πιο χαρακτηριστικά γεγονότα χρήσης βίας κατά της τότε διαμορφούμενης εργατικής τάξης.

Η ακμή της Βιομηχανικής Επανάστασης

Η δεκαετία του 1790 στην οποία διαμορφώνεται η συνείδηση της αγγλικής εργατικής τάξης συνοδεύεται από μια πλημμυρίδα αντεπαναστατικών αισθημάτων στις ανώτερες και μεσαίες τάξεις, η οποία συνέπεσε με την ακμή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Και ενώ στη Γαλλία η αστική τάξη και οι μεσαίες τάξεις συμμάχησαν με τους προλετάριους, στην Αγγλία η «φυσική συμμαχία» της ανυπόμονης και ριζοσπαστικά προσανατολισμένης βιομηχανικής αστικής τάξης και της υπό διαμόρφωσης εργατικής τάξης διαλύθηκε πριν καν σχηματιστεί.

Ο ριζοσπαστισμός που αναπτύσσεται είναι προλεταριακός και όχι αστικός, αν και οι ηγέτες του όπως ο Τόμας Πέιν (1737-1809) αλλά και οι μετά από αυτόν  Τζον Κάρτραϊτ, Γουίλιαμ Κόμπετ, Φράνσις Πλέις, ο εκτελεσθείς το 1803 για απόπειρα πραξικοπήματος συνταγματάρχης Ντέσπαρντ, ο δημαγωγός Χένρι Χαντ, ο Γουίλιαμ Ρίτσαρντς αποκαλούμενος και Ολιβερ ο κατάσκοπος ή προδότης, αποτελούν μέλη της μορφωμένης μεσαίας αστικής τάξης και κουβαλούν και όλες τις αντιθέσεις της οι οποίες αντανακλώνται και στις λανθασμένες και πολλές φορές προσωποκεντρικές τακτικές τους.

Εν αρχή ήταν οι διάφορες «Λαϊκές εταιρείες» της δεκαετίας του 1790. Η δραστηριότητά τους εκκινούσε από την απλή αλληλοβοήθεια των εργατών αλλά και των αγρεργατών μέχρι αιτήματα για την απώλεια των κοινοτικών δικαιωμάτων και των κατάλοιπων της δημοκρατίας του χωριού, αιτήματα για τη διατήρηση της κοινωνικής θέσης των τεχνιτών και των υφαντών, για την ποιότητα ζωής, τις πολυάριθμες ώρες ανούσιας εργασίας, την αυστηρότατη πειθαρχία, την ψυχαγωγία και τη δραστηριότητα του παιχνιδιού στο σπίτι έως, τέλος, τα ριζοσπαστικά πολιτικά αιτήματα για καθολική ψήφο των ανδρών, κοινοβουλευτική μεταρρύθμιση, μισθολογικές αυξήσεις κ.λπ.

Οι περισσότεροι μεταρρυθμιστές μέλη των «Λαϊκών εταιρειών» ήταν τεχνίτες, μεροκαματιάρηδες, μικροεργοδότες και μικροί εμποροτεχνίτες. Η καταστολή των αιτημάτων τους οδήγησε στη ριζοσπαστικοποίηση των εταιρειών και σε άνοδο της βαρύτητας των αιτημάτων κατά των οικονομικών αδικιών και υπέρ των κοινωνικών λύσεων. Βεβαίως παρά τις διώξεις ο Τόμσον διευκρινίζει πως στην Αγγλία δεν υπήρξε Λευκή Τρομοκρατία και ο αγγλικός γιακωβινισμός με τη σειρά του είχε ως βαθύτερη συνέπεια την απελευθέρωση του «απεριόριστού αριθμού μελών» και όχι κάποια επανάσταση. Με τον όρο «απεριόριστος αριθμός» εννοείτο το άνοιγμα της πολιτικής δράσης σ’ όλους όσοι ενδιαφέρονταν για την πολιτική και όχι μόνο στους έχοντες περιουσία. Παρά την απουσία αυτής της Λευκής Τρομοκρατίας «η επανάσταση που δεν συνέβη στην Αγγλία ήταν εξίσου σαρωτική και, από κάποιες απόψεις, περισσότερο διχαστική σε σχέση με την Επανάσταση που συνέβη στη Γαλλία» (σ. 204). Ενώ και οι «Νόμοι περί των Ενώσεων» του 1799-1800 που απαγόρευαν τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και λειτουργούσαν ως βοηθητικό μέσο για τη μείωση των μισθών δυνάμωσαν τις «Λαϊκές εταιρείες».

Ο Τόμσον περιγράφει τις συνθήκες ζωής, τους βαθμούς εκμετάλλευσης, το βιοτικό επίπεδο, τις εμπειρίες, τα εισοδήματα, τα αγαθά που κατείχαν, τα σπίτια αλλά και τη ζωή των γυναικών και των παιδιών των αγρεργατών, των τεχνιτών, των υφαντών, των βαμβακουργών, των μελών της εργατικής τάξης γενικότερα. Αυτό τον οδηγεί σε ένα κεντρικό συμπέρασμα που διαφοροποιεί τη δική του ιστορία από άλλες ιστορίες για το ίδιο ζήτημα. Γι’ αυτόν η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης δεν είναι προϊόν της οικονομικής ιστορίας μόνο. Ερχεται έτσι σε αντίθεση με την οικονομίστικη ερμηνεία του μαρξισμού αλλά και πλευρών του ίδιου του Μαρξ.

Η συγκρότηση της εργατικής τάξης δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της ανάπτυξης των εργοστασίων. Διαφωνεί με την απλοϊκή εξίσωση: ατμοκίνηση και βαμβακουργείο = νέα εργατική τάξη. Η διαμόρφωση αυτής της τάξης είναι πολύπλευρο αποτέλεσμα της οικονομικής αλλά και της πολιτικής και πολιτισμικής ιστορίας. Γι’ αυτό και δηλώνει καχύποπτος στην απολυτοποίηση των στατιστικών μέσων όρων, αφού αυτοί από μόνοι τους δεν λένε τίποτα, αν την ίδια στιγμή δεν γνωρίζουμε τις εμπειρίες και τα βιώματα των ενεργών υποκειμένων της ιστορικής εξέλιξης. Σημαντικό εργαλείο του είναι η παρακολούθηση της «βιωμένης εμπειρίας» των ανθρώπων όπως αυτή αντανακλάται σε καταστατικά, προκηρύξεις, μαρτυρίες αλλά και στα έθιμα και τις τελετουργίες της εποχής. Υπό αυτό το πρίσμα, σημαντική παράμετρος της ιστορίας του αποτελεί η ιστορία του Τύπου και οι αγώνες για την ελευθεροτυπία σε διάστημα μισού αιώνα από το 1780 έως το 1830.

Οι μεθοδιστές

Θρησκεία εκμεταλλευτών και θυμάτων

Δεν αποτελεί έκπληξη που ο Τόμσον εξετάζει και το κίνημα του χριστιανικού μεθοδισμού ως παράγοντα διαμόρφωσης της συνείδησης της αγγλικής εργατικής τάξης από διπλή οπτική γωνία: τόσο ως μέθοδο πίεσης προς πειθάρχηση της εργατικής τάξης, όσο και ως όπλο κριτικής στις κοινωνικές αδικίες και ανισότητες. Οι μεθοδιστές ενστάλαξαν την υποτακτικότητα στην εργατική τάξη, νομιμοποίησαν την εργατική πειθαρχία, ύμνησαν τον θάνατο αντί της εξέγερσης. Με όλα αυτά έγιναν η θρησκεία των εκμεταλλευτών. Την ίδια όμως στιγμή έγιναν και η θρησκεία των θυμάτων. Για τρεις λόγους: Πρώτον με τα ευαγγελικά τους κυριακά σχολεία παρά τη «θρησκευτική τρομοκρατία» που ασκούνταν σ’ αυτά, ήταν ο μόνος θεσμός ο οποίος συνέβαλε στην εκπαίδευση των παιδιών των φτωχών. Δεύτερον, οι μεθοδιστικές εκκλησίες δημιουργούσαν την αίσθηση συντροφικότητας και της κοινότητας στους ξεριζωμένους και εγκαταλελειμμένους της Βιομηχανικής Επανάστασης και τρίτον η «παραμυθία» τους διευκόλυνε και την απάντηση των ριζοσπαστικών ουτοπιών, όπως αυτή του ουενισμού. Ενώ στην προάσπιση των φτωχών πρωτοστατούσαν αρκετοί ανεξάρτητοι ιεροκήρυκες. Ο τρόπος επίσης με τον οποίο προσεγγίζει τον λουδισμό ως κίνημα αντίστασης στην αλλαγή των τρόπων ζωής, ως μορφή μετάβασης από την προβιομηχανική στη βιομηχανική κοινωνία και όχι ως αντίδραση απλά στην εισαγωγή των μηχανών, αποτελεί μια πραγματικά ιδεολογικά και πολιτικά πολύτιμη προσέγγιση για την αντιμετώπιση ακόμη και σήμερα του φαινομένου του λαϊκισμού όχι με αφοριστικές δηλώσεις, αλλά με σεβασμό στην ιστορική και κοινωνιολογική ανάλυση.

Η Ιστορία του Τόμσον εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να είναι πολύτιμο εργαλείο της προοδευτικής σκέψης. Εξαιρετική η μετάφραση του Γιάννη Παπαδημητρίου και αξίζει ένας τεράστιος έπαινος γι’ αυτή την έκδοση στο Πολιτιστικό Ιδρυμα του Ομίλου Πειραιώς και την πρόεδρό του Σοφία Στάικου.

Ε.P. Thompson
Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης
Μτφ. Γιάννης Παπαδημητρίου – επιμέλεια και εισαγωγή στην ελληνική έκδοση: Αντώνης Λιάκος, Πολιτιστικό Ιδρυμα Ομίλου Πειραιώς 2018