Η εκδίκηση της Γαίας και η μεσογειακή ζώνη

«Κανείς δεν μπορεί να προστατεύσει την ανθρωπότητα από την τρέλα ή την αυτοκτονία»

Κορνήλιος Καστοριάδης

Οι τωρινές γενιές είναι οι πρώτες που βλέπουν να ανακύπτει το φάσμα των ανυπέρβλητων ορίων. Η εκδίκηση της Γαίας, της θεάς της οποίας ο μεγάλος βρετανός επιστήμονας, James Lovelock, υιοθέτησε το σύμβολο προκειμένου να αντιπροσωπεύσει τη γη, βρίσκεται σε εξέλιξη σε όλον τον πλανήτη. Εκδηλώνεται με τη μορφή καταστροφών: κλιματική αλλαγή, πυρηνική μόλυνση, νέες πανδημίες, τέλος του φθηνού πετρελαίου, εξάντληση των ανανεώσιμων και μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων, βλαβερές επιπτώσεις των συνθετικών προϊόντων, αντιπαραγωγικότητα των τεχνικών μας συστημάτων, κοινωνικές κρίσεις και αποτυχία που πηγάζουν από την υπόσχεση της ευτυχίας του μοντερνισμού, φονταμενταλιστικές και τρομοκρατικές απειλές, εξεγέρσεις ταυτότητας. Δίχως να είναι εξαίρεση, η περιοχή της Μεσογείου με το οικοσύστημά της, που αποτελεί σημαντικό όργανο της Γαίας, γνωρίζει όλες τις πληγές που προκαλούνται σε αυτήν.

Ζούμε πλέον σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία της ανάπτυξης. Μια τέτοια κοινωνία επαφίεται σε μία τριπλή καπιταλιστική απουσία περιορισμών:

Α. Της παραγωγής και κατά συνέπεια της άντλησης ανανεώσιμων και μη ανανεώσιμων πόρων.

Β. Της κατανάλωσης και επομένως της παραγωγής αναγκών – και για να γίνει αυτό, απαραίτητη είναι η ολοένα και μεγαλύτερη τεχνητή εφεύρεση αναγκών και περιττών προϊόντων.

Γ. Της παραγωγής απορρίψεων και επομένως της εκπομπής αποβλήτων και της ρύπανσης (του αέρα, του εδάφους και του νερού). Η οικονομική μας υπερανάπτυξη αντιβαίνει στα πεπερασμένα όρια της βιόσφαιρας. Ηδη αυτή υπερβαίνει τη φέρουσα ικανότητα της Γης.

Η μεσογειακή ζώνη απέχει, δυστυχώς, από το να καταστεί υποδειγματική στην περίπτωση αυτή. Το οικολογικό της αποτύπωμα είναι πολύ υψηλότερο από το βιώσιμο. Η δική μας θάλασσα («mare nostrum») είναι έτοιμη να γίνει νεκρή θάλασσα, στρωμένη με ναυαγισμένα πτώματα μεταναστών και περιβαλλόμενη από ερήμους. Τα εναπομείναντα δάση με τη διατηρήσιμη βιοποικιλότητά τους, πρόκειται να εξαφανιστούν, ταυτόχρονα εξάλλου με τις κοινωνίες γύρω τους. Για να αποφευχθεί αυτό το ζοφερό πεπρωμένο και για να κατευναστεί ο θυμός της θεάς, θα πρέπει να σπάσουμε τους δεσμούς με τον παραγωγισμό και τον καταναλωτισμό του περιβάλλοντος, να θέσουμε σε λειτουργία μια εκτός πιθανοτήτων μετάνοια («μεταστροφή») και να ξεκινήσουμε για τον σκοπό αυτό μία επανάσταση αποανάπτυξης. Δεν πρόκειται για μια μυθική «άλλη» ανάπτυξη ή για μια όχι λιγότερο μυθική «άλλη» ανάπτυξη, ακόμη και πράσινη, που θα της επιτρέψει να το επιτύχει αυτό, ακόμη και με όλες τις τεχνολογικές καινοτομίες που επιθυμούμε.

Η μετάβαση προς τη συγκεκριμένη ουτοπία της κοινωνίας της λιτής ευμάρειας, της αποανάπτυξης και της πορείας της μετα-ανάπτυξης μπορούν ωστόσο να βρουν ευνοϊκές συνθήκες στη μεσογειακή περιοχή και να οδηγήσουν σε μια βιώσιμη κοινωνία εγκράτειας και αλληλεγγύης.

Τι πιθανότητες έχουμε να πραγματοποιήσουμε ένα τέτοιο μέλλον κάνοντας την οικονομία της αποκάλυψης; Είναι ισχνές, όχι επειδή η επιστημονική γνώση της απειλής θα είναι υπερβολικά αβέβαιη, αλλά επειδή τα βραχυπρόθεσμα συμφέροντα που διακυβεύονται είναι πολύ σημαντικά και ο αποικισμός της φαντασίας των συγχρόνων μας δεν θα τους επιτρέψει να αντιδράσουν με αρκετές δυνάμεις για να έρθουν σε αντιπαράθεση με τις ομάδες συμφερόντων (λόμπι) έγκαιρα. Ωστόσο, δεν είναι άσκοπο να προετοιμάζουμε μέσω προβληματισμού και συγκεκριμένων εμπειριών την κατασκευή ενός μέλλοντος, του οποίου η εφαρμογή θα ήταν τελικά μεταγενέστερη μιας περιορισμένης κατάρρευσης, αν αποτύχουμε να αφοπλίσουμε εντελώς την οργή της Γαίας.