Ευρωπαϊκός Βορράς και Παγκόσμιος Νότος

Τον Δεκέμβριο του 1825 ο Σταντάλ δημοσίευσε στο «Le Globe» ένα άρθρο, με το οποίο στρεφόταν ενάντια στους Σαιν-σιμονιστές και το όραμά τους για μια κοινωνία βασισμένη στις «βιομηχανικές»/«παραγωγικές» αρετές (φιλοπονία, εργατικότητα κ.λπ.). Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ο τρόπος που το έκανε. Με αφορμή τον θάνατο του Σανταρόζα στην Ελλάδα (στον οποίο το «Le Globe» είχε αφιερώσει σειρά άρθρων τον προηγούμενο μήνα) ο Σταντάλ συνέδεε την ηθική αρετή με τη θυσία για το κοινό καλό. Παραδείγματα ανθρώπων που την ενσάρκωναν; Ολοι επαναστάτες: Σανταρόζα, Μπάιρον, Ριέγο, Μπολίβαρ, Λαφαγέτ, Ουάσιγκτον. Οι αναφορές αυτές, που δεν ήταν καινοφανείς, παραπέμπουν σε ένα επαναστατικό φαντασιακό που αντλούσε μοτίβα από τον Νότο – Μεσόγειο και Λατινική Αμερική – και την ταραγμένη δεκαετία του 1820.

Πρόκειται για ένα πλαίσιο αναφοράς στο οποίο δεν μας έχει συνηθίσει η εν πολλοίς δυτικοκεντρική ελληνική ιστοριογραφία. Σύμφωνα με αυτήν, οι ιδεολογικές βάσεις της Επανάστασης ήταν εξωγενείς: βρίσκονταν στον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και τις πολιτικές εκφράσεις που αυτός πήρε (φιλελευθερισμός, εθνικισμός κ.ά.) μετά τις μεγάλες δημοκρατικές επαναστάσεις (Γαλλική και Αμερικανική). Αντίστοιχα, η ιδεολογική ζύμωση έγινε «αλλού», σε άλλον τόπο από εκείνον της Ελληνικής Επανάστασης: σε κέντρα της Διασποράς ή όπου αλλού ελληνόφωνοι πληθυσμοί ήταν εγγύτερα προς τα βορειοευρωπαϊκά ιδεολογικά κέντρα. Αλλά και η πρόσληψη της επανάστασης προήλθε εν πολλοίς από αυτούς τους «άλλους»: από Ελληνες, φιλέλληνες ή άλλους σε Λονδίνο, Παρίσι, Γενεύη και Μόναχο κ.α.

Τα προβλήματα αυτού του ερμηνευτικού πλαισίου είναι πολλά (π.χ. η μονοδιάστατη οπτική περί Διαφωτισμού, το παρωχημένο δίπολο παράδοση – νεωτερικότητα). Το βασικό για το θέμα που συζητάμε εδώ είναι ότι βασίζεται σε μια ματιά των «άλλων», που έρχεται από τη Βορειοδυτική Ευρώπη. Αν αλλάξει ωστόσο κανείς οπτική γωνία, αν δει το ’21 από την πλευρά των «άλλων» του Νότου, προκύπτει μια διαφορετική ιστορία. Η ματιά αυτή έχει τα τελευταία χρόνια τραβήξει το ενδιαφέρον των ιστορικών, μέρος μια γενικότερης στροφής στον «Παγκόσμιο Νότο» (Global South), και έχει αναζωογονήσει τις συζητήσεις για την Εποχή των Επαναστάσεων. Δίνοντας έμφαση στη δεκαετία του 1820, και τις εξελίξεις σε Λατινική Αμερική και Μεσόγειο, ιστορικοί έχουν αναδείξει το πόσο αυτές συνδέονταν, καθώς και το ότι συνιστούσαν εκφάνσεις τοπικών, περιφερειακών και παγκόσμιων διεργασιών.

Αν και συνήθως η οπτική του ίδιου του ελληνικού κόσμου απουσιάζει από τις συζητήσεις αυτές, η ελληνική περίπτωση μόνο απούσα δεν είναι. Και αυτό γιατί οι πολλοί φιλελεύθεροι της εποχής, από διάφορες περιοχές του Νότου, συνέδεαν την τύχη της Ελληνικής Επανάστασης με τις τύχες των δικών τους αγώνων. Πολλοί μάλιστα ήρθαν στην Ελλάδα συμμετέχοντας ενεργά (όπως ο Πάλμα, ο Πέκιο, ο Γκάμπα, ο Σανταρόζα). Αλλοι συνέβαλαν απ’ όπου και όπως μπορούσαν με άρθρα, βιβλία και συμμετοχή σε δίκτυα αλληλεγγύης.

Τι προκύπτει από αυτές τις παρεμβάσεις που έγιναν προς υποστήριξη και με αφορμή την Ελλάδα; Κατ’ αρχάς, μια διαφορετική γεωγραφία του πολιτισμού από αυτήν που υποστήριζαν πολλοί δυτικοευρωπαίοι φιλέλληνες. Αν και η ιδέα της Λατινικής Αμερικής και της Μεσογείου ως ιδιαίτερων πολιτισμικά περιοχών είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται, τα κινήματα του 1820 έκαναν πολλούς Μεσόγειους και Λατινοαμερικάνους να ανοίξουν μια σειρά από νέα και ευαίσθητα ζητήματα: τον βαθμό του πολιτισμού, τον χαρακτήρα των λαών τους, το ποιος και πώς ανήκει στην Ευρώπη.

Σταδιακά πολλές διαφοροποιήσεις άρχισαν να εμφανίζονται μεταξύ των φιλελευθέρων. Κανείς φυσικά δεν αμφισβητούσε ότι οι περιοχές αυτές αποτελούσαν κομμάτι του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Χριστιανοσύνη, αρχαία δόξα (Ιταλία, Ελλάδα), αυτοκρατορική αίγλη (Ισπανία, Πορτογαλία και λατινικές αποικίες) ήταν μερικές από τις αποδείξεις. Τη ίδια στιγμή ωστόσο, πολλοί φιλελεύθεροι στη Δυτική Ευρώπη έβλεπαν τους νότιους φίλους τους ως οπισθοδρομικούς, ως «παιδιά» σε έναν κόσμο ενηλίκων. Για πολλούς άγγλους ριζοσπάστες, για παράδειγμα, μπορεί οι Ελληνες να διέφεραν από τους Τούρκους, αλλά σε σχέση με τους καθαυτό Ευρωπαίους, ήταν πολιτισμικά κατώτεροι. Και τα Βαλκάνια, ως «σταυροδρόμι» μεταξύ Ανατολής και Δύσης, κάπου μεταξύ βαρβαρότητας και πολιτισμού.

Ο αντίλογος από την πλευρά του Νότου ήταν οξύς. Εναντίον του «λαογραφικού οριενταλισμού» που αναζητούσε σε οπλαρχηγούς και παραδοσιακές φορεσιές τον ευγενή άγριο, νοτιοευρωπαίοι φιλελεύθεροι προέβαλαν την πολιτισμική ενότητα της Μεσογείου. Αυτή δεν προέκυπτε μόνο από το κλίμα, τη γεωγραφία και το αρχαίο παρελθόν, αλλά από το εδώ και τώρα, από τη συμβολή των μεσογειακών λαών στον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό. Οπως υποστήριζαν, η απελευθέρωση και η ανεξαρτησία των λαών της Μεσογείου θα είχε ευεργετικά αποτελέσματα για όλη την Ευρώπη (εκείνη του Μέτερνιχ). Το εντυπωσιακό μάλιστα είναι ότι το έκαναν χρησιμοποιώντας μια διεθνικιστική οικογενειακή γλώσσα που έβλεπε τους λαούς της Μεσογείου ως αδελφά έθνη.

Μετά το 1823, όταν τα υπόλοιπα κινήματα στη Μεσόγειο ηττήθηκαν και η Ελληνική Επανάσταση παρέμενε ζωντανή, οι οξείες αυτές αντιπαραθέσεις πολιτικοποιήθηκαν. Αφορούσαν το τι έπρεπε να γίνει στην Ελλάδα. Με βάση την πατερναλιστική λογική τους, πολλοί δυτικοευρωπαίοι φιλελεύθεροι υποστήριζαν ότι εφόσον οι Ελληνες ήταν ακόμη «παιδιά», το βάρος έπρεπε να πέσει στην καλλιέργεια των αρετών τους, δηλαδή σε θεσμούς όπως σχολεία, Τύπος κ.λπ. και όχι στα πολιτικά δικαιώματα και την ανεξαρτησία.

Στον αντίποδα, οι Νοτιοευρωπαίοι, παίρνοντας θάρρος από τα λατινοαμερικάνικα κινήματα, παρέμειναν πιστοί στη ριζοσπαστική επαναστατική ιδεολογία: η αρετή προκύπτει από τον αγώνα ενάντια στον δεσποτισμό. Επρεπε να συγκροτηθούν πολιτικοί θεσμοί, μια σταθερή κυβέρνηση (με στρατιωτικά μέσα αν χρειάζεται), να αποκρυσταλλωθεί η σχέση μεταξύ κυβέρνησης και πολιτών και η πολιτική ενότητα με ένα Σύνταγμα. Ανεξαρτησία, πολιτική συμμετοχή και ελευθερία ήταν ένα.

Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι ο κύβος υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας ερρίφθη όταν ο στόλος των Μεγάλων Δυνάμεων διέλυσε τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο στο Ναυαρίνο. Το παιχνίδι δηλαδή κρίθηκε στα νερά της Μεσογείου.

Ο Μιχάλης Σωτηρόπουλος είναι ιστορικός στο Κέντρο Ερευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες