Η διαπάλη της ιστορίας με τη γεωγραφία

Να προσθέσουμε ή να αφαιρέσουμε; Για μια χώρα, μεγάλο «καταναλωτή» ιστορίας, όπως η δική μας, το ερώτημα γίνεται εξαιρετικά επίκαιρο, με αφορμή την επικείμενη επέτειο. Διακόσια χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, είναι ένα ορόσηµο που ασφαλώς δεν θα περάσει απαρατήρητο. Ισως μάλιστα να μην περάσει και εντελώς ανέφελα αφού, στο εσωτερικό της χώρας και, τουλάχιστον, στο επίπεδο των πνευματικών και κοινωνικών ελίτ (ποικίλων οριζόντων), η εθνική μας υπόσταση δεν αποτελεί πια μια ομόφωνη παραδοχή, ενώ στο επίπεδο της διεθνούς σκηνής τίποτε δεν επιβεβαιώνει ότι ζει ακόμη το πνεύμα του Ναβαρίνου. Οσο για τη θέση μας στους τοπικούς και περιφερειακούς συσχετισμούς (Βαλκάνια, Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειος), γίνεται κάθε μέρα και περισσότερο φανερό ότι η ιστορία, το καταγωγικό μας πλεονέκτημα και το καύχημα των διακοσίων ετών του ελεύθερου βίου της χώρας μας, γίνεται όλο και λιγότερο πειστική και προστατευτική για τον ελληνικό λαό, στο σύνολό του. Γιατί υπάρχει και αυτή η πλευρά των πραγμάτων. Αν το εθνικό κράτος των Ελλήνων είναι μια «αποκρυστάλλωση» της σχετικά πρόσφατης ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, ο λαός των Ελλήνων είναι μια άλλη «αποκρυσταλλωμένη» οντότητα, που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Τελικά, μια οντότητα πρωτεϊκή και αδιαπραγμάτευτη. Το 1945, ο μακαρίτης Νίκος Σβορώνος, νέος, τότε, ιστορικός και νέος αντιναζί αγωνιστής, κάπως έτσι μίλησε στον ιδεολογικά παντοδύναμο Γραμματέα του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. Ανεπιτυχώς.

Αλλά η ιστορία ήταν ακόμη ισχυρή. Από το σφαγείο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου βγήκε ενδυναμωμένη, σε ολόκληρο τον κόσμο, Δυτικό και Ανατολικό, κατά την ορολογία της εποχής, γιατί μ’ έναν τρόπο παράξενο πήρε, η ίδια, μέρος στον πόλεμο: λειτούργησε εμψυχωτικά για τους στρατούς των Συμμάχων και τους ένοπλους αντιφασιστικούς και αντιναζί αγώνες των λαών, και παραμυθητικά για τις χειμαζόμενες κοινωνίες των κατακτημένων. Αυτές είναι που αντέταξαν στη σιδερόφρακτη βία μια απέραντη υπομονή, θα έλεγα μια επαναστατική υπομονή που απομόνωσε και ενίοτε ακύρωσε την κατάκτηση και που πάνω της οικοδομήθηκε ο μεταπολεμικός κόσμος. Με διακύβευμα, μάλιστα, τη διάσωση των συνόρων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ιστορία ελειτούργησε ως θεμελιώδης κουλτούρα των λαών – εθνών – κρατών και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και, πάντως, ώς την κατάρρευση του «υπαρκτού», το 1989. Τα σύνορα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τουλάχιστον στα Βαλκάνια, παρέμεναν αδιατάρακτα, σχεδόν ιερά.

Τίποτε πάντως απ’ όλα αυτά δεν ισχύει δεσμευτικά, σήμερα. Οι υπόγειες τάσεις και οι εμφανείς αλλαγές, ακόμη και όταν δεν είναι σεισμικές, γίνονται αισθητές σε ανήσυχες συνειδήσεις. Είναι η ώρα να το ξανασκεφτούμε. Στη χώρα μας και στην περιοχή μας, η ιστορία (εννοώ: η ιστορία μας), καλείται να αντιπαλέψει σκληρά με ένα θηριώδη αντίπαλο, τη γεωγραφία, που συνεχώς αναβαθμισμένη, στην «εποχή των υδρογονανθράκων», δεν φαίνεται να ευνοεί την «ιστορική» μας χώρα. Το γεωστρατηγικό μας πλεονέκτημα, μείγμα ιστορίας και γεωγραφίας, που μας εστήριξε στην προηγούμενη περίοδο της νεωτερικότητας, ως λαό κληρονόμο του πιο αρχαίου ευρωπαϊκού πολιτισμού (και αυτό εξ αντικειμένου και όχι ως «οριενταλιστική» φαντασίωση), σήμερα, στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, της πολυπολιτισμικότητας και της αποδόμησης, τείνει να μετατραπεί σε καταστροφικό μειονέκτημα. Και αυτό σε τρία επίπεδα· στο εσωτερικό της χώρας, στο βαλκανικό μας περιβάλλον, στους παγκόσμιους συσχετισμούς των κέντρων εξουσίας. Από τις ελληνικές ελίτ (όχι στο σύνολό τους) το εθνικό αφήγημα ανακηρύσσεται σε εθνικιστικό, η εγγενής αμυντικότητα του ελληνικού έθνους, προϊόντος επαναστατικής διαδικασίας, κάπου εκεί, το 1821, ανακηρύσσεται σε εθνική επιθετικότητα, την οποία καλούμαστε τώρα να εγκαταλείψουμε και να συντονίσουμε τα βήματά μας με εκείνα των σημερινών μεγάλων γεωστρατηγικών παιγνίων: της απρόσκοπτης κίνησης των κεφαλαίων, των πληθυσμών και των οικονομικών πόρων, ως πρωτογενών ανθρώπινων δικαιωμάτων και όχι ως ρυθμίσεων, στο πλαίσιο της κρατικής πολιτικής και της παγκόσμιας τάξης πραγμάτων. Αυτοί οι νέοι πλανητικοί σχεδιασμοί δεν στηρίζονται πια στις κρατικές οντότητες – εθνικές κυψέλες πολιτισμού και ανάπτυξης – αλλά στη λογική των κέντρων ισχύος, μεγάλων και μικρότερων (π.χ. ΗΠΑ, Γερμανία, Τουρκία κ.λπ.) και της νέου τύπου γεωγραφικής τους ενδοχώρας.

Τώρα όμως που γέμισε ο ουρανός μαύρα σύννεφα, πώς να ξανασκεφτούμε το ’21; Κι όμως. Τίποτε δεν έχει χαθεί ακόμη οριστικά. Μπορεί να σώσουμε τα ουσιώδη και αγοράζοντας τον καιρό και με πολλή υπεύθυνη δουλειά, ίσως να ξαναγεννηθούμε. Ιδού κάποιες συναφείς σκέψεις.

Οι συνθήκες της νεωτερικότητας που παρέσυραν στη διάλυση την Οθωμανική Αυτοκρατορία, δεν υπάρχουν πια. Είναι αυτές που ευνόησαν τη θαλάσσια Ελλάδα να αναχθεί σε σύγχρονη ευρωπαϊκή οντότητα και μέσω των περιπλοκών του ανατολικού ζητήματος και ενός αιματηρού «δούναι και λαβείν», να ολοκληρωθεί στη σημερινή εδαφική και πολιτιστική της υπόσταση. Ιδού, όμως, μια αναγκαία διευκρίνιση: η χρήση του όρου «θαλάσσια» αντί του αναμενομένου «ναυτική» Ελλάδα, δεν οφείλεται σε υφολογική φροντίδα, αλλά σε ουσιαστική διάκριση, αφού τονίζει το γεωγραφικό νόημα της λέξης και όχι τα επαγγελματικά/ οικονομικά έργα των ανθρώπων. Η Τουρκία, που επί αιώνες είχε γυρισμένη την πλάτη στη θάλασσα, είναι, σήμερα, μια «θαλάσσια χώρα», μια «γαλάζια πατρίδα», όπως διακηρύσσει η επίσημη πολιτική της.

Αλλά ποιο είναι αυτό το «αιματηρό δούναι και λαβείν», μέσα από το οποίο, όπως προτείνει η παραπάνω παράγραφος, ολοκληρώθηκε η σύγχρονη Ελλάδα; Είναι, βέβαια, πάνω απ’ όλα η ίδια η Ελληνική Επανάσταση. Οχι μόνον ως ηρωική εξέγερση, αλλά ως δεκαετής, σχεδόν, πόλεμος που ενδυνάμωσε ιδεολογικά τους ελληνικούς πληθυσμούς, αλλά και τους τραυμάτισε βαθιά, κατέστρεψε πόλεις και χωριά, ανέστειλε την οικονομική ζωή των κατοίκων τους. Οι ελληνικές χώρες, στην πλειονότητά τους, δεν ήταν χώρες πολεμιστών, αλλά χώρες ειρηνικών παραγωγών, κυρίως καλλιεργητών της γης ή εργατών της θάλασσας, που κλήθηκαν να πάρουν μέρος σ’ έναν μακροχρόνιο πόλεμο, για τον οποίον δεν ήταν προετοιμασμένοι, ούτε και διέθεταν τα αναγκαία μέσα και τους απαιτούμενους, για το μέγεθος του εγχειρήματος, οικονομικούς πόρους.

Δεν θα αναφερθούμε στη συνέχιση του «Εθνικού αγώνα» από το 1821 ώς τη Μικρασιατική Καταστροφή και από τότε ώς τις μέρες μας. Αλλά πώς να μη σκεφτούμε τους γεωγραφικά διάχυτους ελληνικούς (αμιγώς!) πληθυσμούς υπό ξένες κυριαρχίες, από τον μακρινό Πόντο και τη Μικρά Ασία ώς τα πιο κοντινά Δωδεκάνησα και την Κύπρο, που οραματίστηκαν την ένταξή τους στον εθνικό κορμό; Αλυτρωτισμός; Ασφαλώς. Και εκεί όμως η ασυμμετρία ιστορίας και γεωγραφίας λειτούργησε τις περισσότερες φορές καταστροφικά, τόσο για τις εθνικές κοινότητες των Ελλήνων όσο και για τη ζωή των ανθρώπων χωριστά. Ο εξανδραποδισμός του Πόντου, η Μικρασιατική Καταστροφή, ο ακρωτηριασμός της Κύπρου, είναι ανεξίτηλα σημάδια στον χρόνο της εμπόλεμης Ελλάδας, που από τη στιγμή που στήθηκε στα πόδια της, το 1821, άρχισε αμέσως να αιμορραγεί, ασταμάτητα, ώς τις μέρες μας. Σημάδια του Αγώνα της εθνικής ολοκλήρωσης. Ενός αγώνα που δεν δείχνει με τίποτα να θέλει να σταματήσει για τη χώρα μας. Η διαπάλη της ιστορίας με τη γεωγραφία, που λέγαμε: Τουρκία, Βόρεια (Νοτιοσλαβική) Μακεδονία, Αλβανία και δευτερευόντως Βουλγαρία, βρίσκονται σε περίεργες, άκρως αντιφατικές, αλλά υπαρκτές και λειτουργικές, σχέσεις διπλωματικής και πολιτικής συνάφειας (αυτό λέγεται και περικύκλωση), που κάνουν την Ελλάδα, λίγο – πολύ, απολογούμενη χώρα, σχεδόν τον νέο ταραξία των Βαλκανίων.

Ολα αυτά, αν δεν είναι ορατά διά γυμνού οφθαλμού, δεν συγχωρείται να μη γίνονται αισθητά από τους έλληνες ιστορικούς και το πολιτικό προσωπικό και να απουσιάζουν από τον δημόσιο λόγο. Ιδού τώρα το κρίσιμο ερώτημα: Πώς θα σταθούμε ψύχραιμα αλλά κριτικά και ανυποχώρητα, σ’ αυτή τη σατανική αναβίωση του «ανατολικού ζητήματος», που, όπως όλα δείχνουν, δεν θα είναι η τελευταία του φάση; Εμείς που γιορτάζουμε, ειρηνικά και άδολα, και με κάποια αφέλεια ίσως, τα 200 χρόνια της Εθνικής μας Ανεξαρτησίας; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, γιατί η ερώτηση δεν είναι ρητορική και βέβαια δεν θα προκύψει από αυτήν εδώ τη σελίδα.

Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος είναι ιστορικός, ομότιμος διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών