Αναζητώντας τον δρόμο για την Ευρώπη

Οι ευρωεκλογές ήταν κάποτε μια βαρετή, προβλέψιμη διαδικασία. Οχι αυτή τη φορά. Αν επιβεβαιωθούν οι δημοσκοπήσεις των ημερών, η επόμενη Βουλή δεν θα μοιάζει με κανένα από τα οκτώ προηγούμενα εκλεγμένα Ευρωκοινοβούλια.

Θα έχει, βέβαια, μια καθαρή και ευρύτατη φιλευρωπαϊκή και δημοκρατική πλειοψηφία: Το Λαϊκό Κόμμα, οι Σοσιαλιστές, οι Φιλελεύθεροι, οι Πράσινοι και οι, προς το παρόν, ανεξάρτητοι βουλευτές του κινήματος Μακρόν θα έχουν μαζί περίπου 450 στις 705 έδρες. Αλλά θα πρέπει να συμφωνούν και να αθροίζονται όλοι αυτοί μαζί. Γιατί, για πρώτη φορά από το 1979, οι δύο μεγάλες πολιτικές οικογένειες της Ευρώπης, οι Χριστιανοδημοκράτες και οι Σοσιαλιστές, δεν θα έχουν πια, από μόνες τους, τη συναινετική πλειοψηφία του μεγάλου συνασπισμού που κυβερνoύσε σαράντα χρόνια τα ευρωπαϊκά πράγματα. Και από την άλλη πλευρά, για πρώτη φορά οι τρεις ομάδες των ευρωσκεπτικιστών θα αποτελούν (αν συμφωνούσαν μεταξύ τους και αθροίζονταν) τη δεύτερη δύναμη στο ημικύκλιο, ξεπερνώντας τους Σοσιαλιστές. Και θα είναι ακόμη ισχυρότερο το μπλοκ τους αν στη Λεπέν και στον Σαλβίνι, στους Πολωνούς, στους Σλοβάκους ή στους Τσέχους προστεθούν τα ιταλικά Πέντε Αστέρια και ο διωγμένος από το ΕΡΡ Ορμπαν. Σεισμός!

Οι λαϊκιστές διαφέρουν, βέβαια, μεταξύ τους. Δεν επιδιώκουν όλοι τη διάλυση της Ενωσης και την επιστροφή στο εθνικό μεγαλείο. Μα όλοι θέλουν το ίδιο: λιγότερη Ευρώπη, λιγότερη δημοκρατία, τη στιγμή ακριβώς που χρειαζόμαστε περισσότερη. Η άνοδός τους εκφράζει το ίδιο ρεύμα φόβου, δυσαρέσκειας, απόρριψης. Και κάνει την Ευρώπη της επόμενης πενταετίας ένα πολύ δύσκολο στοίχημα. Ιδίως αν ένα μπλοκαρισμένο Ευρωκοινοβούλιο συναντήσει μια δυσλειτουργική Επιτροπή, οκτώ μέλη της οποίας θα έχουν προταθεί από κυβερνήσεις τις οποίες ελέγχουν ή στις οποίες συμμετέχουν λαϊκιστικά κόμματα. Φανταστείτε, είναι πολύ πιθανό άλλωστε, η επόμενη ύφεση να βρει την Ευρώπη σε αυτή τη θεσμική δυσκαμψία.

Αλλά δεν είναι τα προβλήματα διακυβέρνησης, που πιθανότατα θα προκύψουν, τα σοβαρότερα. Είναι το πολιτικό πρόβλημα, που αποτυπώνει η έκρηξη της ψήφου στα ακροδεξιά – κυρίως, αλλά όχι μόνο – λαϊκιστικά και αντιευρωπαϊκά κόμματα. Στο πρώτο εκλεγμένο Ευρωκοινοβούλιο, το 1979, υπήρχε μόνο ένα μικρό, περιθωριακό κόμμα από τη Δανία. Στο επόμενο θα υπάρχει μια βεντάλια κομμάτων από όλες σχεδόν τις χώρες της Ενωσης. Τα λαϊκιστικά κόμματα από 7% της ευρωπαϊκής ψήφου, στις πρώτες μέρες της νέας χιλιετίας, φθάνουν το 25% μέσα σε 20 μόλις χρόνια. Και ο ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος είναι μια άνοδος της Ακροδεξιάς να σύρει προς το μέρος της, να μολύνει και τις θέσεις της mainstream Κεντροδεξιάς. Γι’ αυτό και η (καθυστερημένη) πρόταση αποβολής του Ορμπαν από το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, έστω και αν στοιχίσει σε κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς, είναι μια αναγκαία και ελπιδοφόρα κίνηση.

Τι εξηγεί αυτή την ηφαιστειακή έκρηξη; Η οικονομική κρίση και οι ανισότητες που διευρύνθηκαν; Η προσφυγική κρίση και οι ταυτοτικοί φόβοι που γέννησε; Η συζήτηση έρχεται από μακριά και απέχει πολύ από το να έχει κατάληξη. Αλλωστε, πολύ πριν από και τις δύο κρίσεις, το 1999, το ναζιστικής καταγωγής Αυστριακό Κόμμα Ελευθερίας είχε πάρει 30% σε εθνικές εκλογές. Και το 2002 ο Ζαν Μαρί Λεπέν είχε περάσει στον δεύτερο γύρο των γαλλικών προεδρικών εκλογών. Σε κάθε περίπτωση, ογδόντα μέρες πριν από τις εκλογές το επείγον δεν είναι η θεωρητική συζήτηση για τα αίτια του φαινομένου, αλλά η άμεση αντιμετώπισή του. Πώς;

Ο Μακρόν λέει πως η Ευρώπη απέτυχε να δώσει απάντηση στην ανάγκη των λαών της για προστασία από τις μεγάλες απειλές του σύγχρονου κόσμου. Και πρέπει γρήγορα να αλλάξει. Προτείνει μια νέα Διάσκεψη για την Ευρώπη. Προτείνει μια Ευρώπη που θα εγγυηθεί αποτελεσματικά την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ίδια την εκλογική διαδικασία που απειλούνται. Θα δώσει την αίσθηση ότι προστατεύει τους πολίτες της, ότι προσφέρει ασφάλεια, θωρακίζει τα σύνορα, έχει αμυντική δύναμη. Θα ανακτήσει τα σκήπτρα της προόδου – κοινωνική προστασία, ένας κατώτατος ευρωπαϊκός μισθός για όλους, μια ισχυρή προστασία του περιβάλλοντος. «Δεν πρέπει», λέει, «να αφήσουμε τους εθνικιστές να εκμεταλλεύονται τον φόβο των ανθρώπων».

Αλλοι επιμένουν πως αφού η Ευρώπη ήταν εξαρχής και παραμένει ένα, κατά βάση, σοσιαλδημοκρατικό σχέδιο, η επιβίωσή της προϋποθέτει την αναγέννηση της ευρωπαϊκής Αριστεράς. «Αν η Αριστερά ξυπνήσει» έγραφε ο θρυλικός Σκάλφαρι στη «Ρεπούμπλικα» πριν από λίγες μέρες. Μια αναγέννηση έπειτα από χρόνια παρακμής, σε όλη την Ευρώπη, των σοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η οποία, ειδικά στον Νότο, τροφοδότησε κινήματα αριστερού λαϊκισμού, έμοιαζε ως πρόσφατα διαδικασία αμετάστρεπτη. Η ανάκτηση από τη δημοκρατική σοσιαλιστική Αριστερά των ψηφοφόρων της έμοιαζε αδύνατη. Μα να που το επιχειρεί, για παράδειγμα, το ιταλικό Δημοκρατικό Κόμμα με τη νεοεκλεγμένη ηγεσία του απέναντι στον λαϊκισμό των Πέντε Αστέρων, που είχαν λεηλατήσει την εκλογική του βάση. Το επιχειρούν οι Ισπανοί Σοσιαλιστές απέναντι στους Ποδέμος. Το εγχείρημα έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Προπάντων από την ελληνική οπτική γωνία.