Η γηραιότερη χώρα της Ευρώπης το 2050 θα είναι η Ελλάδα

Σήμερα η Ευρώπη και η Ελλάδα βιώνουν «μια διπλή δημογραφική πρόκληση». Αποτελείται από τη γήρανση και την ταυτόχρονη συρρίκνωση του πληθυσμού κυρίως λόγω των χαμηλών γεννήσεων και του αρνητικού μεταναστευτικού ισοζυγίου. Χώρες με υψηλή αναλογία ηλικιωμένων και μεγάλη διάμεση ηλικία είναι από τις πλέον γερασμένες στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, το ποσοστό των ηλικιωμένων από 10% το 1966 ανήλθε σε  21,5% το 2017. Αντίστοιχα η διάμεση ηλικία του πληθυσμού από 40,3 έτη το 2008 ανήλθε σε 44,2 έτη το 2017 και μόνον η Γερμανία (45,9), η Ιταλία (45,9) και η Πορτογαλία (44,4) καταγράφουν υψηλότερες τιμές. Το 2016 αντιστοιχούσαν περίπου τρία άτομα εργάσιμης ηλικίας για κάθε άτομο 65 ετών και άνω. Το 2050 η αντιστοιχία θα είναι περίπου 1,4 προς 1 και η Ελλάδα σύμφωνα με προβλέψεις θα είναι η δημογραφικά γηραιότερη χώρα της Ευρώπης.

Επίσης στο διάστημα των τελευταίων ετών, η σχέση μεταξύ γυναικείας απασχόλησης και γονιμότητας τείνει να αντιστραφεί. Ηταν αρνητική στη δεκαετία του 1960-1970, αλλά τώρα έχει μετατραπεί σε θετική. Τα ποσοστά γονιμότητας έχουν ανακτηθεί σε χώρες όπως η Γαλλία και η Σουηδία, όπου η απασχόληση των γυναικών τείνει να έχει γίνει κανόνας. Πρόκειται για χώρες με πολιτικές που χαρακτηρίζονται από το άνοιγμα των ευκαιριών για τις γυναίκες στην αγορά εργασίας και την ισότητα στη στενότερη διαπροσωπική σφαίρα και στις ευθύνες φροντίδας και ανατροφής των παιδιών.

Αντίθετα, η γονιμότητα είναι χαμηλότερη σε χώρες όπου ακόμη κυριαρχεί το μοντέλο του άνδρα κύριου εισοδηματία και προστάτη της οικογένειας. Υπάρχει μια σημαντική οικονομική διάσταση στο επιχείρημα της ισότητας των φύλων, η οποία αναδύεται μέσα από τον μηχανισμό εισοδήματος το οποίο χάνεται για τις γυναίκες που φροντίζουν τα παιδιά τους. Επιπρόσθετα, όπως έχει αναφέρει ο νομπελίστας οικονομολόγος Gary Becker, οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους και νοιάζονται ανιδιοτελώς για την ευημερία τους, επιδιώκοντας να έχουν καλή ποιότητα ζωής. Υπό αυτό το πρίσμα η ανατροφή των παιδιών γίνεται «πιο εντατική» για πολλούς γονείς οι οποίοι επιλέγουν να έχουν ένα μόνο παιδί, επενδύοντας περισσότερους πόρους σε αυτό. Ταυτοχρόνως, έχει διαπιστωθεί ότι ο τρόπος που οι γονείς φροντίζουν, ανατρέφουν και αλληλεπιδρούν με τα παιδιά τους επηρεάζεται από την εισοδηματική ανισότητα.

Μία νέα δημογραφική πραγματικότητα  αναδύεται με χαρακτηριστικά όπως η αύξηση της αναλογίας ζευγαριών με ελεύθερη – εκτός γάμου – συμβίωση, τις εκτός γάμου γεννήσεις (9,4% το 2016 στην Ελλάδα), την αύξηση της ηλικίας απόκτησης παιδιών, τη μονογονεϊκότητα, την αύξηση του ποσοστού των γυναικών που ζουν σε νοικοκυριό χωρίς δικά τους παιδιά και την αυξημένη τελική ατεκνία. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία 16,3% των γυναικών που γεννήθηκαν το 1965 δεν απέκτησαν παιδιά στην Ελλάδα. Παράλληλα υπάρχει ο υψηλός κίνδυνος φτώχειας και οι δυσκολίες ένταξης των νέων  και των δύο φύλων σε μία ολοένα και πιο ανταγωνιστική και περισσότερο επισφαλή αγορά εργασίας. Το υψηλό κόστος ανατροφής των παιδιών και ένα αβέβαιο μέλλον για τα παιδιά (αλλά και τους γονείς) είναι ίσως οι πιο καθοριστικοί παράγοντες για τον περιορισμό του αριθμού των γεννήσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο το πρόβλημα της χαμηλής γονιμότητας πρέπει να θεωρηθεί ως ένα σύμπτωμα των προβλημάτων της οικογένειας και της έλλειψης κοινωνικών, πολιτισμικών και πολιτικών προσαρμογών στη νέα δημογραφική συγκυρία.

Είναι το κλειδί η φιλική προς τη γονιμότητα πολιτική; Στις σκανδιναβικές χώρες, οι γυναίκες αποκτούν περισσότερα παιδιά παρότι πολλές ξεκινούν την απόκτησή τους σε σχετικά μεγάλη ηλικία. Επίσης, αλλαγές στις σχέσεις των δύο φύλων εξετάζουν τον «νέο» ρόλο των ανδρών, που είναι πατέρες και αναλαμβάνουν μέρος της φροντίδας και ανατροφής των παιδιών. Είναι πολιτικές που πρέπει να στοχεύουν κατά κύριο λόγο και στη μεσαία τάξη πέρα από την αδιαμφισβήτητη υψηλή γονιμότητα ορισμένων διακριτών κοινωνικών ομάδων.

Αντίθετα η Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες εμφανίζουν το σύνδρομο της αναβολής  ή καθυστέρησης, η οποία επηρεάζεται από την ολοένα πιο δύσκολη και μακρά μετάβαση των νέων στην ενήλικη ζωή. Η συγκατοίκηση των γενεών και η καθυστερημένη ανεξαρτητοποίηση των νέων επιφέρουν καθυστέρηση στη δημιουργία οικογένειας και στην απόκτηση παιδιού. Στην Ελλάδα το 2017 η μέση ηλικία αποχώρησης από το πατρικό σπίτι ήταν 29,4 έτη όταν στη Σουηδία, στη Δανία, στη Φινλανδία και στο Λουξεμβούργο ήταν κοντά στα 21 έτη. Υψηλός κίνδυνος φτώχειας, δυσκολίες στην εξεύρεση μιας σταθερής δουλειάς, έλλειψη υποστηρικτικών πολιτικών και ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί είναι μερικοί από τους παράγοντες που πιθανόν οδηγούν στο λεγόμενο «σύνδρομο της καθυστέρησης» και την αργότερη μετάβαση στην ενηλικίωση. Σε μία μπλοκαρισμένη κοινωνία οι έλληνες γονείς φροντίζουν τα παιδιά τους αδιάλειπτα.

Η προσέγγιση που είναι σε εφαρμογή στη Γαλλία και στη Σουηδία συνδυάζει την ιδέα μιας σύγχρονης οικογένειας που βασίζεται στην ισότητα των φύλων και ισχυρές πολιτικές που μεταφράζονται σε ισχυρή προστασία των εργαζομένων και ισχυρό κοινωνικό κράτος. Εκ πρώτης όψεως φαίνεται μια απλή συνταγή, αλλά δεν είναι καθόλου εύκολο να τεθεί σε εφαρμογή: παίρνει πολύ χρόνο για να σχεδιαστεί και να υιοθετηθεί. Οι υπεύθυνοι χάραξης κοινωνικής/οικογενειακής πολιτικής στις περισσότερες χώρες δεν γνωρίζουν εκ των προτέρων το επίπεδο της δόσης και του αποτελέσματος μιας δεδομένης πολιτικής. H μακροχρόνια δέσμευση, η πολιτική συναίνεση, η απομάκρυνση από πιέσεις και πελατειακά συμφέροντα και κυρίως η ενσωμάτωση του δημογραφικού στον πολιτικό διάλογο είναι μέτρα τα οποία αν μη τι άλλο έχουν υψηλό και συμβολικό όφελος με μηδενικό δημοσιονομικό κόστος.

Ο Διονύσης Μπαλούρδος είναι διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών