Ιστορία με φάλαρα

Κάθε φορά που επιχειρούμε δημόσια να εκτιμήσουμε τον βίο και τις πράξεις ενός ιστορικού προσώπου που έπαιξε στιγμές δύσκολες σημαίνοντα ρόλο σε μια συγκυρία του τόπου μας, βρισκόμαστε μπροστά σε ό,τι ο μέγας Θουκυδίδης έγραψε πως τον συνόδευε πάντα όταν έγραφε την ιστορία του. Αναφερόμενος στον «Επιτάφιο» ο Περικλής δηλώνει ότι ο ιστορικός αντιμετωπίζει: Αν υμνεί ή κατακρίνει κάποιους μετέχοντες σε ιστορικές στιγμές οι σύγχρονοί τους ακροατές θεωρούν, ανάλογα με τις προσωπικές τους εκτιμήσεις, πως ο ρήτορας ή ο γράφων υπερβάλλει ή υποτιμά και ως εκ τούτου και ο αγνοών τα γεγονότα ακροατής ή αναγνώστης εισπράττει την υπερβολή ή τη μείωση χωρίς να έχει τεκμήρια να την κρίνει, να τη δεχθεί ή να την απορρίψει.

Θυμίζω πως γενιές ολόκληρες άγγλων ιστορικών με συνέδρια και άρθρα προσπαθούν να ανατρέψουν την αρνητική εικόνα που έχει ο μέσος πολίτης για τον βίο και την προσφορά του Ριχάρδου Γ’, βασιλέα της Αγγλίας. Οι ιστορικοί διαφωνούν κάθετα με την εγκληματική και διεστραμμένη περσόνα που έχει δραματοποιήσει ο Σαίξπηρ. Και όμως το τέρας του ποιητή κυριαρχεί στη συνείδηση όλων μας!

Ο ποιητής Κάλβος στην «Εις προδότην» ωδή του ελεεινολογεί ως προδότη τον κλέφτη Βαρνακιώτη. Η ιστορία όμως έχει αποκαταστήσει την τιμή του αγωνιστή, θύμα άγνοιας, έχθρας και συκοφαντίας. Πάντα θα χαιρόμαστε όμως του ποιητή την έξοχη εικόνα του προδότη: «Εγύρισε τες πλάτες του, φεύγει, φεύγει, ο προδότης».

Είναι γεγονός πως σε επικές κυρίως περιόδους της ιστορίας μερικές δρώσες προσωπικότητες, κυρίως σε εποχές που λειτουργούσε η φήμη από στόμα σε στόμα, γίνονταν τραγούδι, κατάρα, μίασμα ή άγιοι και συγκροτούσε η αναφορά ακόμη και στις αντιφάσεις των εντυπώσεων λαϊκό «μύθο».

Σ’ αυτόν τον τόπο που διαχρονικά στάλθηκε στην εξορία ο Αριστείδης διότι ήταν τίμιος (!), που δικάστηκε ερήμην ο Θεμιστοκλής μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, που ήπιε το κώνειο ο Σωκράτης, που ο ιστορικός Θουκυδίδης δικάστηκε και καταδικάστηκε ως στρατηγός εις θάνατον και έγραψε την ιστορία του (ύμνος στη Δημοκρατία) στην εξορία. Σ’ αυτή τη χώρα που αυτοκράτορες στο Βυζάντιο τύφλωναν αυτοκράτορες και στην Επανάσταση του ’21 φυλακίστηκε ο Κολοκοτρώνης από τους συναγωνιστές του, στάλθηκε ακάλυπτος στον θάνατο ο Παπαφλέσσας και αργότερα δολοφονήθηκε ο Καποδίστριας. Ο Δηλιγιάννης πρωθυπουργός δολοφονήθηκε και ο Βενιζέλος υπέστη διωγμούς και απόπειρες δολοφονίας. Σ’ αυτόν τον τόπο εκτελέστηκαν οι έξι πολιτικοί κι ένας αρχιστράτηγος της μικρασιατικής ήττας και στην Κατοχή δολοφονήθηκε ο δημοκρατικός αξιωματικός Ψαρρός από φανατικούς των άκρων.

ΘΛΙΒΕΡΗ ΠΡΟΙΚΑ. Παρ’ όλα αυτά, μια θλιβερή προίκα, από την ανάγνωση της ιστορίας, θα έπρεπε να μας καθιστά νηφάλιους και άκρως επιφυλακτικούς στις κρίσεις μας κυρίως για πρόσωπα που έδρασαν σε κρίσιμες και συχνά αμφιλεγόμενες περιόδους της ταραχώδους ιστορίας του τόπου μας.

Είχα τη μοίρα να γεννηθώ στην εποχή που κυβερνούσε ο φασισμός του Μεταξά, έζησα ως τρυφερό παιδί συγγενείς μου στενούς να αποχαιρετώ και να υποδέχομαι από την Αλβανία. Πήγα σχολείο στην Κατοχή, είδα να εκτελούνται γείτονες από τους κατακτητές, τον αδελφό της μάνας μου αντάρτη του Βελουχιώτη, τον πατέρα μου από τύχη να γλιτώνει το εκτελεστικό απόσπασμα, όταν συνάδελφοί του και μαθητές του στο Γυμνάσιο εκτελέστηκαν στην αυλή του σχολείου. Οπως όλα τα παιδιά της τάξης μου στη μικρή επαρχιακή πόλη ήμαστε αετόπουλα (οι πρόσκοποι της Κατοχής) με ξύλινα όπλα και κανόνια και αργότερα βιώσαμε, ο καθένας κατά τη συγκυρία, τον Εμφύλιο. Ας μην ξύνω πληγές και να ευχηθώ: «Ποτέ ξανά».

Λόγω εντοπιότητας βρέθηκα στη γενέθλια Λαμία στη συγκέντρωση λαού στην οποία μίλησε ο Αρης Βελουχιώτης. Παιδάκι 8 ετών βρέθηκα κάτω από το μπαλκόνι του πατρικού σπιτιού του Λαμιώτη Κλάρα, αρχοντικό τρίπατο πάνω στην Πλατεία Ελευθερίας, τεράστια πλατεία με γύρω Μητρόπολη, Εθνική Τράπεζα,  ξενοδοχεία, χειμερινά και υπαίθρια σινεμά. Ο Βελουχιώτης μίλησε από το μπαλκόνι του σπιτιού του και κήρυξε το «Δεύτερο Αντάρτικο» διαφωνώντας με τη Συμφωνία της Βάρκιζας, εγκαινιάζοντας τον Εμφύλιο.

Σε λίγα χρόνια, πολύ λίγα για την ιστορία, κυνηγημένος από το επίσημο κράτος και αποκηρυγμένος από το κόμμα του, βρήκε τον θάνατο από το χέρι του σαν την παπαδιαμαντική Φραγκογιαννού ανάμεσα σε δύο δικαιοσύνες!

Είχα την ευκαιρία να προλογίσω την ογκωδέστατη και τεκμηριωμένη βιογραφία του Βελουχιώτη, «αρχηγού των ατάκτων» του φίλου έξοχου συγγραφέα Διονύση Χαριτόπουλου. Η παρουσίαση μάλιστα έγινε στο αμφιθέατρο του Πολεμικού Μουσείου!! Ο Χαριτόπουλος είναι τίμιος με το υλικό του, νηφάλιος, δίκαιος στις κρίσεις του, γι’ αυτό και το έργο του εκτιμήθηκε απ’ όλες τις πλευρές, ως συμβολή ανεκτίμητη στη διερεύνηση μιας σκοτεινής και τραυματικής ιστορικής περιόδου.

Ομολογώ πως η βιβλιογραφία γύρω από τη δράση σημαντικών προσωπικοτήτων της πρόσφατης ιστορίας μας (αναφέρομαι στην πρόσφατη διότι δύσκολα και συγγραφείς και αναγνώστες απαλλάσσονται από ιδεοληψίες και πολιτικά σύνδρομα) είναι κατά μείζονα λόγο αντικειμενική. Βιογραφίες του Καποδίστρια, του Παπαφλέσσα, του Κολοκοτρώνη, του Καραΐσκάκη, του Μακρυγιάννη, του Οθωνα, του Κανάρη αλλά και του Δηλιγιάννη, του Τρικούπη (εξαίσια η εργασία της Λ. Τρίχα, βραβευμένης από την Ακαδημία), του Δραγούμη, του Βενιζέλου κ.ά. κατά κανόνα στέκουν με κριτική απόσταση και ζυγιάζουν χωρίς προκαταλήψεις τα ιστορικά πρόσωπα που βιογραφούνται.

Στέκω εδώ να πω πως όταν πριν από λίγα χρόνια οργανώθηκε από το Ιδρυμα Κωνσταντίνου Καραμανλή πολυήμερο συνέδριο εκτίμησης του έργου του (τα πρακτικά του κυκλοφορούν σε πολύτομη έκδοση) δέχθηκαν και ελεύθερα εξέφρασαν τη θέση τους μελετητές και κόμματα (π.χ. ΚΚΕ) που πολέμησαν κάθετα τις πρωτοβουλίες και τις απόψεις του. Ετσι είχε ζητηθεί από τους οργανωτές με επικεφαλής τον ακαδημαϊκό Κωνσταντίνο Σβολόπουλο.

Αν μένω σ’ αυτή την αναφορά είναι διότι ομολογώ πως αισθάνθηκα άβολα παρακολουθώντας τη θεατρική βιογραφία (θα έλεγα αυτοβιογραφία, διότι ο ηθοποιός που υποδύεται το ιστορικό πρόσωπο μιλάει σε πρώτο πρόσωπο). Πρόκειται για το κείμενο «Αρης» που υπογράφει η Σοφία Αδαμίδου. Σπεύδω εδώ να πω ότι η Αδαμίδου έχει ευδοκιμήσει στο είδος μονολόγων ανθρώπων που έπαιξαν ρόλο στην ιστορία της πολιτικής και του πολιτισμού, έχει και πείρα και θεατρικό λόγο καίριο.

Στη βιογραφία του Βελουχιώτη όμως παρασύρθηκε από έναν ενθουσιασμό που σίγουρα θα πρέπει να συγκίνησε κάποιους παλαιούς συμπολεμιστές και συντρόφους του άνδρα αλλά, φοβάμαι, ότι δεν βοήθησε νεότερες γενιές να εκτιμήσουν με νηφάλιο πνεύμα και ιστορική δικαιοσύνη τα γεγονότα μιας ταραγμένης εποχής. Το λάθος (χειρότερο από το έγκλημα!) της Αδαμίδου είναι ότι έπρεπε να διασώσει και το ηρωικό κύρος του Αρη και να αποσιωπήσει και τον ρόλο που έπαιξε το κόμμα του στην εξόντωσή του. Ο Αρης αυτοκτονεί κυκλωμένος από τη χωροφυλακή και τον στρατό, τη μέρα που διαβάζει στην κομματική εφημερίδα που του έφερε ο συναγωνιστής του τα άρθρα του Ζαχαριάδη που επιγράφονταν «Καπετάν Μιζέριας». Η κυρία Αδαμίδου έχασε την ευκαιρία αντί να γράψει αγιογραφία να συντάξει μια τραγωδία, όπως έκανε ο Σοφοκλής με τον «Αίαντα» και ο Ευριπίδης με τον «Ηρακλή».

Και είναι κρίμα διότι ο ηθοποιός που εκλήθη να υποδυθεί τον Βελουχιώτη, ο Τάσος Σωτηράκης, με την καθοδήγηση του προσεκτικού και έμπειρου Βασίλη Μπισμπίκη είχε λόγο, κίνηση και εσωτερικούς ρυθμούς πειστικούς και αυθεντικούς.

Οι υπεύθυνοι του τεχνοχώρου Cartel στον Βοτανικό καλά έκαναν και ανέβασαν το έργο, αρκεί να ανοίξουν έναν ελεύθερο διάλογο για την ιστορία και τους πρωταγωνιστές της.