Η Κατίνα των Οσκαρ…

Δεν θα μπορούσε κάποιος από τη γενιά μου να έχει μνήμες από εκείνη ως Ηλέκτρα, Μήδεια, Μαίρη Ταϊρόν, Κλαίρη Τσαχανασιάν ή οποιαδήποτε άλλη θεατρική ερμηνεία της. Παρατηρούσα όμως πάντα με ενδιαφέρον τις στιβαρές φωτογραφίες – πορτρέτα, που έσερναν το δραματικό βάρος των ρόλων της, με τον τρόπο που η Αννα Φίρλινγκ κουβαλούσε το κάρο της στο «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ. Τον τελευταίο που έπαιξε, πριν αποβιώσει στις 22 Φεβρουαρίου του 1973. Μέσα στη φαντασία μου είχα πλάσει για την Κατίνα Παξινού μια εικόνα γυναίκας αυστηρής, ιέρειας ταμένης στη θυμέλη της Επιδαύρου, η οποία μάλλον σπάνια γελούσε.

Ανακαλύπτοντάς τη στην οθόνη, με οδηγό τις κινηματογραφικές ερμηνείες της, η εντύπωσή μου αυτή δεν άλλαξε. Διαψεύστηκα κατά τη διάρκεια μιας κυριακάτικης βόλτας στο Μοναστηράκι. Ευτυχώς, πριν από μένα, κανένας περαστικός δεν είχε δώσει ιδιαίτερη σημασία στις δεκάδες φωτογραφίες που ήταν ριγμένες άτσαλα στο πεζοδρόμιο της οδού Λεωκορίου. Τις προσπερνούσαν, δίχως να αναγνωρίσουν μεταξύ αυτών την Παξινού, όπως και ο ευκαιριακός μικροπωλητής, ο οποίος φρόντισε να τις έχει αραδιασμένες δίπλα σε πραμάτειες από καρτ ποστάλ, παλιά περιοδικά «Ρομάντσο», θεατρικά προγράμματα, απομεινάρια από σερβίτσια πορσελάνης και κεντημένα πετσετάκια. Μια ολόκληρη εποχή πεταμένη. Μαζί και η ηθοποιός, που πρόβαλλε να απολαμβάνει το παγωτό της σε μια σειρά πανομοιότυπων στιγμών, μέσα από αποχρώσεις σέπια. Χαμογελαστή, γεμάτη λαχτάρα μπροστά στο ψηλόλιγνο μπολ, ευτυχισμένη, παρέα με φίλους… Στην Αθήνα; Στην Ιταλία, την εποχή που πρωταγωνιστούσε στην ταινία του Λουκίνο Βισκόντι «Ο Ρόκο και τ’ αδέρφια του»; Ποιος ξέρει… Εικόνες από την καθημερινότητα της Κατίνας Παξινού, πιθανότατα κάπου στο ξημέρωμα της δεκαετίας του ’60, τις οποίες απαθανάτισε ο φακός πλανόδιου – ίσως – φωτογράφου, εφόσον ο κόσμος τότε δεν συνήθιζε να κυκλοφορεί με κάμερες στα χέρια για να πάει σ’ ένα ζαχαροπλαστείο. Αυθεντικές στιγμές από την αρετουσάριστη χαρά μιας διασημότητας, που χρειάστηκε διαδικασία για να εκτυπωθούν, ώστε να διατηρηθούν στον χρόνο. Εφόσον δεν έλαχε να αποθηκευτούν σε κάμερες ψηφιακής τεχνολογίας ή στην ψυχρή μνήμη κινητών τηλεφώνων, κατέληξαν στοιβαγμένες στον σωρό των αναμνήσεων, μαζί με αυτές απλών ανθρώπων της εποχής της, που δύσκολα θα επέλεγε κανείς να διαφυλάξει δίχως ιδιαίτερο λόγο.

Ως γνήσιος παρελθοντολάγνος, τοποθέτησα τις φωτογραφίες που διάλεξα στην τσέπη μου, έχοντας πληρώσει το αντίτιμο μιας ασπρόμαυρης μνήμης σε γαλάζια ευρώ. Προφανώς οι εικόνες αυτές δεν τραβήχτηκαν με σκοπό να δημοσιοποιηθούν, με τον τρόπο που σήμερα θα είχαν αναρτηθεί – εντός δευτερολέπτων – στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αραγε η Κατίνα Παξινού στις ημέρες μας θα καταδεχόταν να ασχοληθεί με όλα αυτά, προκειμένου να σταθεί ως influencer για χάρη του Ευριπίδη, του Λόρκα ή του Ιψεν στο Instagram, ώστε να επιβάλει την τέχνη της; Εφόσον το αποφάσιζε, τα πράγματα θα ήταν μάλλον δύσκολα. Με τα στερεότυπα που κυριαρχούν, έχοντας σύμμαχο το «Κατίνα», η ηθοποιός δεν θα είχε πολλές πιθανότητες απόκτησης των επιδιωκόμενων στρατιών followers. Οταν όμως το όνομα αυτό καταφέρνει να συνοδεύεται, εκτός από ταλέντο, και από ένα βραβείο Οσκαρ, τα δεδομένα αλλάζουν και πλέον προσδίδονται εύσημα με ιδιαίτερη βαρύτητα, ενισχύοντας τις εντυπώσεις όσων επηρεάζονται αναλόγως για ν’ ακολουθήσουν…

Σε κάθε περίπτωση, το βράδυ της 2ας Μαρτίου του 1944, κατά τη 16η απονομή των βραβείων Οσκαρ, συνέβησαν πολλά. Πρόκειται για την πρώτη απονομή που είχε δημόσιο χαρακτήρα. Μέχρι τότε, οι βραβεύσεις γίνονταν σε κλειστό κύκλο, μεταξύ των υποψηφίων, επιλέγοντας για τον σκοπό αυτόν πολυτελή εστιατόρια. Η συγκεκριμένη πραγματοποιήθηκε σε θέατρο – στο Graunman’s Chinese Theater – και με τη συμμετοχή κοινού, όπου συμπεριλαμβάνονταν, τιμής ένεκεν, πολλοί ένστολοι (αξιωματικοί και στρατιώτες), καθώς μαινόταν ακόμα ο πόλεμος. Το ίδιο βράδυ, το ενδιαφέρον της αναμέτρησης είχε εστιαστεί ανάμεσα σε δύο κυρίως ταινίες. Το «Casablanca» και το «Για ποιον χτυπά η καμπάνα», με θριαμβεύτρια την πρώτη στις βασικές κατηγορίες (καλύτερη ταινία – σκηνοθεσία). Το «εξωτικό» όνομα Katina, μαζί με μπόλικη χολιγουντιανή λάμψη, επικράτησε απέναντι αυτών της Gladys, της Paulette, της Anne ή της Lucille. Η ερμηνεία της Παξινού στον ρόλο της αντάρτισσας Πιλάρ, κατά την κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος του Ερνεστ Χέμινγουεϊ «Για ποιον χτυπά η καμπάνα», σε σκηνοθεσία Σαμ Γουντ, ξεχώρισε και επιβραβεύτηκε. Ηταν η μόνη που κέρδισε, αν και η ταινία που συμμετείχε είχε εννέα συνολικά υποψηφιότητες, ανάμεσα στις οποίες και για τις ερμηνείες των πρωταγωνιστών Ινγκριντ Μπέργκμαν και Γκάρι Κούπερ.

Δεν γνωρίζουμε εάν οι συνυποψήφιες της Παξινού για το βραβείο Οσκαρ β’ γυναικείου ρόλου σκέφτηκαν ελληνοπρεπώς και γρυλίζοντας σχολίασαν μεταξύ τους περί του «ποια είναι αυτή η Κατίνα που ήρθε να μας πάρει το βραβείο…», ωστόσο η ελληνίδα ηθοποιός παραμένει στην ιστορία του θεσμού ως η πρώτη – μη αμερικανίδα ηθοποιός – που τιμήθηκε με το συγκεκριμένο βραβείο ερμηνείας. Επίσης η Κατίνα Παξινού βρίσκεται στη λίστα της Ακαδημίας μεταξύ των λιγοστών ηθοποιών που τιμήθηκαν με Οσκαρ από την πρώτη κιόλας κινηματογραφική τους εμφάνιση και με την πρώτη τους υποψηφιότητα. Διπλό ρεκόρ!

Αυτό και μόνο το γεγονός θα αρκούσε για να απολαμβάνει με ικανοποίηση το παγωτάκι της, ως η πρώτη ελληνίδα ηθοποιός που κατέκτησε ένα τέτοιο σημαντικό βραβείο ερμηνείας, όμως για να φθάσει μέχρι το Χόλιγουντ στη δίνη του B’ Παγκοσμίου Πολέμου η Παξινού χρειάστηκε να παλέψει ακόμα και για τη ζωή της. Ο πόλεμος τη βρήκε στο Λονδίνο, σε περιοδεία με το Εθνικό Θέατρο, να ερμηνεύει τους «Βρικόλακες» του Ιψεν, ανάμεσα σε θετικές κριτικές από τον αγγλοσαξονικό Τύπο και ρίψεις βομβών από τους Γερμανούς. Οταν εντείνονται οι βομβαρδισμοί στη βρετανική πρωτεύουσα, ξένη και μακριά από τους δικούς της ανθρώπους, αναζητά τρόπους διαφυγής. Οπως η ίδια έχει διηγηθεί σε συνεντεύξεις της, φυγαδεύεται – ως καμαριέρα – με εγγλέζικο στρατιωτικό πλοίο για την Αμερική, με τη βοήθεια της Μαρίνας, δούκισσας του Κεντ. Στις 7 Μαρτίου 1941 το πλοίο στο οποίο ταξιδεύει τορπιλίζεται. Αφού έμεινε ναυαγός η Παξινού για 30 ώρες, περισυλλέγεται από ένα αντιτορπιλικό και επιστρέφει στην Αγγλία. Τούτο το περιστατικό ίσως την ώθησε να χαίρεται μοναδικά την κάθε στιγμή τής ζωής της, όπως απολαμβάνει κανείς ένα γλύκισμα!

Ακολουθεί δεύτερη απόπειρα με στόχο να φθάσει σε έδαφος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και είναι επιτυχής! Εκεί πλέον αρχίζει μια νέα καριέρα για εκείνη. Σημείο αναφοράς αποτελεί η ταινία που της χάρισε το Οσκαρ, κατά την απονομή του οποίου η αντίστοιχη φωτογραφία της με το χρυσό αγαλματίδιο δεν αντανακλά τη σχεδόν παιδική ευτυχία αυτής εδώ… Μπροστά σ’ ένα μπολ παγωτό!