Καρέ καρέ η κατεδάφιση της ΑΘήνας

Η εποχή των νεοκλασικών μεγάρων και των κομψών art deco κτιρίων είχε παρέλθει ανεπιστρεπτί. Η λαίλαπα της αντιπαροχής σάρωνε την Αθήνα. Από το 1950 και επί τρεις δεκαετίες η πόλη γκρεμιζόταν. Τετράγωνοι ασφυκτικοί όγκοι υψώνονταν σε οικόπεδα που ώς τότε φιλοξενούσαν διώροφα σπιτάκια, κρύβοντας τελικά τον ουρανό.

Την περίοδο που η πόλη μεταμορφωνόταν παρουσιάζουν σήμερα τα «ΝΕΑ» μέσα από μοναδικές φωτογραφίες που αποτυπώνουν την κατεδάφιση της παλιάς Αθήνας. Φωτογραφίες κρυμμένες επί χρόνια, καθώς προέρχονται από προσωπικά αρχεία τα οποία παραχωρήθηκαν στη Monumenta, την οργάνωση που κατέγραψε τα κτίρια της Αθήνας των ετών 1830-1940 συμβάλλοντας στη διάδοση της γνώσης για τον αρχιτεκτονικό πλούτο της χώρας.

ΠΩΛΟΥΝΤΑΝ ΤΑ ΜΠΑΖΑ. Είχε μπει η δεκαετία του ’50 όταν αρχιτεκτονικά αριστουργήματα που στόλιζαν τους δρόμους της πόλης άρχισαν να κατεδαφίζονται. Αληθινά έργα τέχνης μετατρέπονταν σε μπάζα και πωλούνταν ως υλικά οικοδομής. Στην πρωτεύουσα, όμως, έπνεε αέρας ενθουσιασμού: οι μικροί οικοπεδούχοι γίνονταν ιδιοκτήτες διαμερισμάτων, οι εργολάβοι αποκτούσαν δουλειά και το κράτος – χωρίς σχεδόν καμία συνεισφορά – «έλυνε» το στεγαστικό πρόβλημα του πληθυσμού, σε μια περίοδο που καταγραφόταν έλλειψη 1,5 εκατ. κατοικιών.

Κάπως έτσι, αθόρυβα, καταστράφηκαν θησαυροί. Πόσοι γνωρίζουν την εξαφάνιση του γωνιακού πύργου που κοσμούσε το Μέγαρο Πεσμαζόγλου ή την εκπληκτική νεογοτθική οικία Σαριπόλου επί της Πατησίων και Χαλκοκονδύλη; Και πόσοι θυμούνται το κτίριο – κόσμημα που δέσποζε άλλοτε στη θέση του σημερινού υπουργείου Οικονομικών; Οι βαριοπούλες, οι κασμάδες, και αργότερα τα κομπρεσέρ, αναλαμβάνουν δράση, ενώ ναξιώτες εργάτες – φημισμένοι για αυτού του είδους τις εργασίες – καταφθάνουν στην πρωτεύουσα, εγκαθίστανται στου Ψυρή και πιάνουν δουλειά. Η κατεδάφιση είναι χρονοβόρα: σύμφωνα με μαρτυρίες εργατών της εποχής, για ένα μέγαρο στη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας είχε χρειαστεί ένα ολόκληρο έτος.

Ο ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ. Ο πολεοδόμος και ιστορικός της πολεοδομίας Αλέξανδρος Παπαγεωργίου – Βενετάς, ένας άνθρωπος με διεθνή αναγνώριση, ήταν ακόμη φοιτητής του Πολυτεχνείου όταν το 1955 βγήκε στους δρόμους της Αθήνας και φωτογράφισε την κατεδάφιση των νεοκλασικών της. Σήμερα μιλά στα «ΝΕΑ» για την εποχή εκείνη. «Μπορούμε να πούμε πως αυτό που συνέβη στην Αθήνα ήταν μια άγραφη συμπαιγνία αρχόντων και αρχουμένων» λέει. «Την εποχή εκείνη στην Ελλάδα έπρεπε να φτιαχτούν τα πάντα: λιμάνια, δίκτυο ηλεκτρισμού, υποδομές. Το μόνο από το οποίο το κράτος μπόρεσε να γλιτώσει κόστος, ήταν η κατοικία. Δίνοντας “γκανγκστερικά” κίνητρα στους ιδιώτες εκείνοι γκρέμιζαν το σπιτάκι τους που είχε πρόσοψη έξι ως οκτώ μέτρων κι έφτιαχναν μια πολυκατοικία οκτώ πατωμάτων – η μισή έμενε στον ιδιώτη με αντιπαροχή και τα υπόλοιπα τα κέρδιζε ο εργολάβος» εξηγεί. «Η Αθήνα ανοικοδομήθηκε με ιδιωτική πρωτοβουλία και ιδιωτικά κεφάλαια. Ετσι συντελέστηκε αυτό το “θαύμα” και έφτασε το κέντρο της Αθήνας να έχει κάλυψη 90%: ο ιστός της πόλης ήταν φτιαγμένος για σπιτάκια δύο ορόφων και πάνω στα ίδια οικοπεδάκια έγιναν οι οκταώροφες πολυκατοικίες. Σκεφτείτε ότι η κρατική πρόνοια -μέσω προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας – τη δεκαετία του ΄60 δεν κάλυπτε ούτε το 4% του οικοδομημένου όγκου που χτιζόταν κάθε χρόνο στην Αθήνα, όταν την ίδια εποχή στη Γαλλία ή στη Γερμανία έφτανε το 50%…» προσθέτει.

Ο ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ Μάνος Μπίρης έχει περιγράψει την εποχή που το φορτηγό με τη σιδερένια μπάλα έριχνε τα νεοκλασικά κτίρια, ενώ μια γλαφυρή αναφορά μάς έχει αφήσει και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης στο θεατρικό του έργο «Η αυλή των Θαυμάτων» που ανέβηκε στο Θέατρο Τέχνης το 1957. Λέει, στο έργο, ο μηχανικός που έχει αναλάβει μια κατεδάφιση: «Θα ρίξω μια δεκαριά Ναξιώτες με τα μπικούνια τους να το παστρέψουν, έννοια σου. Μπορείς να το δουλέψεις και με ψιλό δυναμίτη. Με το μπικούνι θα πάνε ένα σωρό μεροκάματα».

ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΛΕΘΡΟΥ. Τα χρόνια της χούντας η ανεξέλεγκτη κατεδάφιση λαμβάνει διαστάσεις ολέθρου. Τα παλαιότερα κτίρια γκρεμίζονται κατά χιλιάδες, θεσπίζεται μεγάλος συντελεστής δόμησης, η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων εκδίδει αθρόες άδειες κατεδάφισης εκπληκτικών κτιρίων. Ολα δουλεύουν για τη δημιουργία μιας πόλης χωρίς παρελθόν. Και εν πολλοίς το καταφέρνουν: η Monumenta κατέγραψε στην Αθήνα 10.600 κτίρια της περιόδου 1830-1940· είναι μόλις το 15%-20% των κτιρίων που υπήρχαν άλλοτε. Κτίρια που αποτύπωναν τις αρχιτεκτονικές διαδρομές της πόλης.

«Η ανοικοδόμηση της Αθήνας ξεκινά το 1834 με κτίρια νεοκλασικού ρυθμού που έχουν πρότυπα στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική. Η διάδοση του νεοκλασικισμού σε όλα τα κτίρια, μέγαρα, αρχοντικά, μεγάλα και μικρά σπίτια, είναι τέτοια που θα του δοθεί ο χαρακτηρισμός του πάνδημου νεοκλασικισμού» εξηγεί η Ειρήνη Γρατσία, επικεφαλής της Monumenta. «Στις αρχές του 20ού αιώνα έως και το τέλος της δεκαετίας του ’20 κτίζονται κτίρια που ακολουθούν τις αρχές του εκλεκτικισμού, ενώ τη δεκαετία του ’30 τα νέα κτίρια ακολουθούν τις αρχές του μοντερνισμού. Αργότερα, όταν η πόλη βγαίνει από τον Πόλεμο και τον Εμφύλιο που έχει αφήσει πολλά κατεστραμμένα κτίρια πίσω του, ο πληθυσμός της έχει αυξηθεί κατά 23% από το 1940 έως το 1951, και συνεχίζει να αυξάνεται με ταχύτατους ρυθμούς λόγω της εσωτερικής μετανάστευσης. Λίγο μετά ξεκινά η αντιπαροχή».

ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ. Με αφορμή το πολύτιμο αρχειακό υλικό που της έχει παραχωρηθεί, η Monumenta καλεί τον κόσμο να μην πετά τις αναμνήσεις του, να αποκτήσει αρχειακή συνείδηση και να θυμάται πως κάθε τι που φαντάζει ασήμαντο μπορεί να έχει μεγάλη αξία για την ιστορία της πόλης ιδωμένο υπό ένα ευρύτερο πρίσμα. Το επόμενο χρονικό διάστημα η οργάνωση θα πραγματοποιήσει συναντήσεις σε γειτονιές στις οποίες οι κάτοικοι θα μπορούν να φέρουν τα αρχεία τους και να συζητήσουν γι’ αυτά.