Η νοσταλγία· με την καλή έννοια

Σύγχρονες έρευνες στον τομέα των νευροεπιστημών απέδειξαν ότι αυτή που μας αρέσει ν’ αποκαλούμε «μνήμη» είναι σε μεγάλο βαθμό – ενίοτε σε συντριπτικά μεγάλο βαθμό – μια… επινόηση. Μια κατασκευή. Στην καλύτερη περίπτωση, η διαρκής ανασκευή μιας αρχικής κατασκευής (η ανασκευή της ανασκευής εις το διηνεκές). Σε σχετικά πειράματα, πολλοί συνάνθρωποί μας που δεν είχαν ιστορικό μυθομανίας ή κάποια έστω νοσηρή ροπή προς το ψέμα, όχι μονάχα δεν κατάφεραν να ανακαλέσουν αναμνήσεις από (συναισθηματικά ουδέτερες) καταστάσεις που είχαν βιώσει, αλλά – στον αντίποδα – ανακάλεσαν και αναμνήσεις από (εξίσου συναισθηματικά ουδέτερες) καταστάσεις που δεν βίωσαν ποτέ. Πώς κατόρθωσαν να διαπιστώσουν κάτι τέτοιο οι επιστήμονες; Με παιχνιδιάρικα τεχνάσματα. Επεξεργάζονταν ψηφιακά, λόγου χάριν, παιδικές σου φωτογραφίες και σε «εμφύτευαν» σε ένα λούνα παρκ που, στην πραγματικότητα, ουδέποτε επισκέφθηκες (ίσως επειδή βρισκόταν στην… Τασμανία). Εσύ, με τη σειρά σου, ανακαλούσες μια σειρά από μνήμες από το συγκεκριμένο λούνα παρκ, ενόσω από το άλλο, όπου πήγαινες τακτικά ως μπόμπιρας, τύχαινε να μη θυμάσαι το παραμικρό. Ο εαυτός σου δεν ήταν παρά ένα δικό σου fiction· ένα μυθιστόρημα που έγραφες (και ξαναέγραφες) εσύ με ήρωα εσένα.

Εάν τα πράγματα σηκώνουν τόση συζήτηση με τη «μνήμη», φανταστείτε πόσο πιο σκούρα θα είναι με τη μοναχοκόρη της, τη «νοσταλγία». Μια νοσταλγία που εκπορεύεται από μια τόσο προβληματική μνήμη δεν μπορεί, με τη σειρά της, παρά να είναι και αυτή προβληματική. Μήπως νοσταλγούμε καταστάσεις που δεν υπήρξαν ποτέ; Οχι, ας μη φθάσουμε στο άλλο άκρο. Μπορεί συνήθως να τις εξιδανικεύουμε (ή, λιγότερο συχνά, να τις διεκτραγωδούμε, καθότι τις αληθινά τραγικές στιγμές προτιμούμε μάλλον να τις απωθούμε), αλλά αρκετές από αυτές τις έχουμε όντως ζήσει: τα συναισθήματα που μας ανακαλούν σήμερα, μας τα ανακαλούσαν και τότε. Συναισθήματα που μας υπενθυμίζουν πως η κατρακύλα στις μέρες μας δεν είναι υποχρεωτικά μονόδρομος· πως είναι εφικτή και μια άλλη διαδρομή.

Εγώ φέρ’ ειπείν σήμερα, στα πενήντα εννέα μου χρόνια, θυμάμαι αρκετά καθαρά μια εποχή – θα την τοποθετούσα χοντρικά προ εικοσαετίας – όπου ο δημόσιος πολιτικός διάλογος ήταν αισθητά λιγότερο δυσανεκτικός από τον αντίστοιχο σημερινό. Ακόμη και όταν δεν θυμάμαι τα «θέματα» που συζητούσαμε τότε στα πάνελ, θυμάμαι τα «πρόσωπα» και είμαι βέβαιος ότι με πολλά από εκείνα τα «πρόσωπα» δεν θα μπορούσα να συνυπάρξω στο ίδιο πάνελ σήμερα (ούτε εκείνα έχουν καμιά ιδιαίτερη σκορδοκαΐλα να συνυπάρξουν μαζί μου). Μήπως τα πολιτικά πάθη τότε, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1990, ήταν πιο ήπια; Κάθε άλλο. Παρότι δεν υπήρχαν τότε τα social media και η παρεπόμενη ψευδαίσθηση ότι είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο βρίσκεσαι εκτεθειμένος πάνω σε μια πασαρέλα, τα πολιτικά πάθη ήταν ίδια και χειρότερα: προδότες, εφιάλτες, νενέκοι και δεν συμμαζεύεται… Γιατί λοιπόν εκείνη η δεκαετία ήταν πιο ανεκτική από τη σημερινή; Ισως επειδή δεν υπήρχε η αίσθηση ότι η πολιτική είναι το άπαν· ότι δεν είναι έγκλημα καθοσιώσεως η πολιτική διαφωνία.

Καθημερινά πλέον αντιμετωπίζουμε το οξύμωρο: μια εμφυλιοπολεμική ρητορική, αναντίστοιχη με την πραγματικότητα. Κάποτε θα υποχρεωθούμε να επιλέξουμε: είτε να κατεβάσουμε τη ρητορική μας στο ύψος της πραγματικότητας, είτε να σηκώσουμε την πραγματικότητα στο ύψος της ρητορικής μας και να οδηγηθούμε σε έναν νέο εμφύλιο πόλεμο, παρασυρμένοι από τις ίδιες μας τις πομφόλυγες. Ειλικρινά, δεν πιστεύω ότι θα συμβεί το δεύτερο. Πέραν των άλλων παραμέτρων, μας λείπουν και τα όπλα. Πόσο πολύτιμο χρόνο όμως πρέπει να χαραμίσουμε προτού το πάρουμε οριστικά απόφαση ότι δεν πρόκειται να σφαχτούμε;