Η διαχρονική αξία και σημασία των μεταρρυθμίσεων

Δύο βιβλία, τα οποία κυκλοφόρησαν πρόσφατα με πρωτοβουλία του ΕΛΙΑΜΕΠ και των εκδόσεων Παπαζήση (2018) για τις μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα στη διάρκεια της κρίσης, περιέχουν μεγάλης σημασίας διαπιστώσεις και συμπεράσματα. Βιβλία που χρειάζεται να σχολιαστούν, να απασχολήσουν τα κυβερνητικά και τα διοικητικά στελέχη, να αξιοποιηθούν τα συμπεράσματά τους και να επηρεάσουν τις επόμενες μεταρρυθμίσεις. Τα βιβλία, που είχαν επικεφαλής των ομάδων εργασίας τους πολύ έμπειρους πανεπιστημιακούς, είναι ιδιαιτέρως τεκμηριωμένα και στοιχειοθετημένα (Κ. Σπανού στο πρώτο και Δ. Κατσίκας στο δεύτερο) και τα ζητήματα αναλύθηκαν και μελετήθηκαν με εμπεριστατωμένο και οργανωμένο τρόπο. Και δεν είναι τα μόνα. Κυκλοφορούν και πολλά άλλα, που περιμένουν και αυτά την προσοχή μας για την αξιοποίησή τους. Τέτοια βιβλία γράφονται για να διαβαστούν προφανώς, αλλά κυρίως και για να χρησιμοποιηθούν τα ευρήματά τους για τις καινούργιες και τις επόμενες μεταρρυθμίσεις. Χωρίς να ξεχνάμε ούτε στιγμή ότι μιλάμε για την Ελλάδα, όπου όλα αυτά έχουν, για γνωστούς λόγους, σχετική σημασία.

Οι διαπιστώσεις που γίνονται στα υπόψη βιβλία είναι σημαντικές. Στο πρώτο, που αξιολογεί μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση της χώρας της περιόδου 2010-2018, οι απαντήσεις στα βασικά ερωτήματα αν αντιμετωπίστηκαν ουσιαστικά χρόνιες διοικητικές αδυναμίες, αν η μεταρρυθμιστική διαδικασία που χρησιμοποιήθηκε ήταν συνεπής και αν οι μεταρρυθμίσεις της κρίσης αποτέλεσαν τομή ή χαμένη ευκαιρία για τη δημόσια διοίκηση, οι διαπιστώσεις είναι μεικτές, θετικές, αρνητικές, ουδέτερες ή αδιάφορες. Παρ’ όλα αυτά είναι από κάθε άποψη πολύτιμες και μεγάλης σημασίας. Το ίδιο συμβαίνει και με το δεύτερο βιβλίο, που αξιολογεί τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στη χώρα της περιόδου 2010-2014. Πολλά στις μεταρρυθμίσεις που επιχειρήθηκαν, όπως προκύπτει, εξαρτήθηκαν από τη συγκυρία, τις ηγεσίες, τις πρωτοβουλίες που αναλήφθηκαν, το ειδικό κάθε φορά περιβάλλον, την επιμονή των δανειστών κ.ά.

Πρόκειται προφανώς για την αξιολόγηση των μεταρρυθμίσεων που αποφασίστηκαν και δρομολογήθηκαν στο πλαίσιο των Μνημονίων από το έτος 2010. Σχεδιάστηκαν και εφαρμόστηκαν σε συνεργασία με τα κοινοτικά όργανα και τις ελληνικές δημόσιες υπηρεσίες και τα αποτελέσματά τους έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην προσωρινή έξοδο της Ελλάδας από τον γνωστό φαύλο κύκλο. Με ένα τελικό συμπέρασμα που αμφισβητείται καθημερινά από το μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού συστήματος, εκτεταμένο μέρος της κοινής γνώμης, τον καθημερινό Τύπο και τις διεθνείς αγορές.

Επί του προκειμένου, πάντως, για την αξιοποίηση των παραπάνω και άλλων μελετών, ένα καίριο ερώτημα αναφύεται και αναμένει την απάντησή του στο ελληνικό περιβάλλον. Ποια προσέγγιση, ποια μέθοδος και ποια προσπάθεια θα μπορούσε να είναι η καταλληλότερη, ώστε στο πλαίσιο αυτής της ταλαίπωρης και αδιέξοδης ελληνικής πραγματικότητας να μπορέσει να αξιοποιήσει τις μεταρρυθμιστικές της εμπειρίες, ώστε να αυξήσει τις ταχύτητές της, να αποκτήσει μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και να βρεθεί κάποτε σε θέση παραγωγής ουσιαστικότερων λύσεων και απαντήσεων στα μεγάλα της ζητήματα; Να υπάρξει μια επιμονή, μια συνέχεια τέλος πάντων.

Η απάντηση είναι εύκολη στη διατύπωσή της, αλλά δύσκολη, έως ανύπαρκτη, στην εφαρμογή της. Βρίσκεται πάντως στον συνδυασμό δύο κατευθύνσεων. Η πρώτη είναι η αξιοποίηση με κάθε τρόπο των μελετών που ήδη αναφέραμε, αλλά και αμέτρητων άλλων που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια, όπως είπαμε. Παραδείγματα, τα βιβλία του Σημίτη για τις υπουργικές και πρωθυπουργικές του εμπειρίες που είναι απλά και κατανοητά, των Γιαννίτση – Ζωγραφάκη για τις ανισότητες και τη φτώχεια, του Χατζηδάκη πρόσφατα για τις υπουργικές του εμπειρίες, του ΙΟΒΕ για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, του Βασενχόβεν, επίσης πρόσφατα, για την επένδυση στο Ελληνικό και αμέτρητα άλλα.

Η δεύτερη κατεύθυνση είναι συνέχεια και προέκταση της πρώτης και είναι η ουσιαστικότερη και κρισιμότερη. Πρόκειται για την παράλληλη γνώση και αξιοποίηση του «αμαρτωλού» παρελθόντος της χώρας. Το οποίο θεωρήθηκε, γενικά μιλώντας, η αιτία του κακού για ό,τι συνέβη στη χώρα μετά το 2010 και επιχειρήθηκε για προφανείς πολιτικούς λόγους η σπίλωση και η συκοφάντησή του. Αλλά που στην πραγματικότητα περιέχει τις πολύτιμες εμπειρίες της ζωής και της δράσης των πολιτών και βεβαίως τις μικρές και μεγάλες προσπάθειες που έκαναν η χώρα και οι κυβερνήσεις της για πρόοδο με μεταρρυθμίσεις και αλλαγές που για προφανείς λόγους εμπεριέχουν στοιχεία, πληροφορίες και ενέργειες ανυπολογίστου αξίας και σημασίας.

Ο ιστορικός Χαράρι στο βιβλίο του «Homo – Deus, Μια Ιστορία του Μέλλοντος» (2017), γράφει ότι η «Γνώση = Εμπειρία Χ Ευαισθησία». Εννοώντας ότι η απαιτούμενη γνώση για πολλά πράγματα, και για τις μεταρρυθμίσεις φαντάζομαι, είναι συνδεδεμένη με την εμπειρία που θεωρεί ότι προέρχεται από τις ανθρώπινες αισθήσεις, τα συναισθήματα και τις σκέψεις. Και μεσολαβούντος του πολλαπλασιασμού, υποθέτει ότι ο άνθρωπος δίνει σημασία σε αυτά και τους επιτρέπει να καθορίσουν την καθημερινή του ζωή και τη συμπεριφορά του.

Δεν λείπουν προφανώς τα θεωρητικά σχήματα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση για τη συντέλεση μεταρρυθμίσεων στην Ελλάδα με αποτελεσματικότερους τρόπους, καλύτερες μεθόδους και ουσιαστικότερα αποτελέσματα. Το ελληνικό παρελθόν βεβαιώνει ότι υπήρξαν περίοδοι που η φόρμουλα του Χαράρι βρήκε εκτεταμένες εφαρμογές που κράτησαν τη χώρα ασφαλή, με υψηλό βιοτικό επίπεδο, χαμηλά επιτόκια, λογικά επίπεδα ανεργίας και άλλα που είναι γνωστά. Με ένα αποτέλεσμα που ήταν πολύ κακό στο τέλος βέβαια.

Αυτό όμως δεν αναιρεί την αξία που είχαν οι μεταρρυθμιστικές παρεμβάσεις του παρελθόντος που άλλαξαν τη χώρα, κατοχύρωσαν τους δημοκρατικούς θεσμούς και τόσα άλλα που είναι γνωστά. Η αξιοποίηση των θετικών και αρνητικών συμπερασμάτων αυτού του παρελθόντος μαζί με ό,τι προκύπτει από την εμπειρία της περιόδου 2010-2018, σαν αυτή που παρουσιάστηκε στην εισαγωγή του κειμένου για τα νέα βιβλία και την τραυματική εμπειρία της παρ’ ολίγον χρεοκοπίας της χώρας, μπορούν να έχουν αποτελέσματα. Τα πανεπιστήμια βέβαια και η Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης σε μια τέτοια περίπτωση θα αναμενόταν να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο.

Ο Δημήτρης Β. Παπούλιας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών