Η ζωή με τον Ανδρέα

Για κάποιον όπως εγώ, που πέρασα από διαδοχικά στάδια προσέγγισης και αντιμετώπισης του μετέωρου της ελληνικής πολιτικής ιστορίας που ονομάζεται Ανδρέας Παπανδρέου, είναι εξαιρετικά δύσκολο να τοποθετηθεί με αντικειμενικότητα απέναντί του και κυρίως να επιχειρήσει να το εξηγήσει, αφαιρώντας τα ψιμύθια με τα οποία αναγκαστικά τον έχει στολίσει στο μυαλό και την ψυχή του.

Από εκείνο το μεσημέρι της 3ης του Σεπτέμβρη του ’74, στο πεζοδρόμιο έξω από το King’s Palace, το ξενοδοχείο που βρισκόταν στη γωνία των οδών Πανεπιστημίου και Κριεζώτου, ώς τις μυθικές περιοδείες ανά την Ελλάδα της δεκαετίας του ’70 για να φτάσει το μήνυμα της Αλλαγής παντού, κι από το γλέντι της παραμονής των εκλογών του ’81 στο Καστρί ώς τις ατελείωτες νύχτες έξω από το Ωνάσειο, 22 χρόνια από τη ζωή μου τα πέρασα με εκείνον. Και με τους ανθρώπους του. Τους δικούς του ανθρώπους, τους λίγο πιο πίσω από τους προβεβλημένους – την «αγία τριάδα» των «Ακη, Γεννηματά, Λαλιώτη». Με τον Δημήτρη Μαρούδα, τον Αντώνη Στρατή, τον Ανδρέα Χριστοδουλίδη, τον Σωτήρη Κωστόπουλο.

Ανθρωποι που συμπορεύθηκαν με τον Ανδρέα, στήριξαν το όραμά του, υποστήριξαν και οικοδόμησαν τον μύθο και εν πολλοίς τον θρύλο του με ανιδιοτέλεια και αυταπάρνηση. Που λειτούργησαν ως ασπίδα του, αλλά και ως στήριγμά του στις δύσκολες στιγμές. Που δέχθηκαν υπομονετικά τα χτυπήματα τα οποία προορίζονταν για εκείνον, αγόγγυστα και με ψηλά το κεφάλι.

Ο καθένας από αυτούς είχε κάτι να θυμάται, κάτι να τον συνδέει με τον Ανδρέα. Κάτι δικό του. Ο Μαρούδας και ο Στρατής το διαμέρισμα της οδού Σουηδίας, όπου το προδικτατορικό στρατηγείο του Ανδρέα. Ο Χριστοδουλίδης και ο Κωστόπουλος τον Ανδρέα της εξορίας και του ΠΑΚ.

Κι εγώ να προσπαθώ να ζήσω μέσα από τις διηγήσεις τους τον ηγέτη. Ποιος ήταν, τι ήθελε, τι προσδοκούσε, τι οραματίστηκε, τι επιδίωκε.

Κι ύστερα τον έζησα ως δημοσιογράφος, αφού με κόπο, και όχι πάντα με επιτυχία, κατάφερα να απεκδυθώ την ιδιότητα του οπαδού. Πιτσιρίκος, πρωτοετής στην ΑΣΟΕΕ ήμουν που ως μέλος της ΟΠ (Ομάδας Πρωτοβουλίας) στον Αγιο Δημήτρη βρέθηκα έξω από το King’s Palace, την ώρα που εκείνος παρουσίαζε τη διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη. Τι έλεγε δεν άκουγα, η φωνή του κατέβαινε ως βόμβος από τα σκαλιά της αίθουσας στον ημιώροφο και γινόταν ένα με τον θόρυβο των αυτοκινήτων στον δρόμο, αλλά την άλλη μέρα διάβασα στα «ΝΕΑ» ολόκληρη τη διακήρυξη. Ξεκινούσε με το Κυπριακό, που ήταν το θέμα των ημερών και μας έκαιγε όλους – κάθε βράδυ στην πλατεία διαδηλώναμε κατά του «Αττίλα» φοιτητές και εργάτες, το καθημερινό ραντεβού, χωρίς ραντεβού. Αλλά παρακάτω έλεγε πράγματα που με γοήτευσαν και έκαναν το εφηβικό μου μυαλό να αρχίσει να «γεννάει» ωραίες εικόνες:

Η διακήρυξη

«Η σημερινή διακήρυξη των αρχών του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος αποτελεί εκκίνηση για την ίδρυση, στελέχωση και θεμελίωση ενός Κινήματος που θέλουμε να αποτελέσει τον φορέα όλων των γνήσια προοδευτικών και δημοκρατικών δυνάμεων της χώρας (…) Η σημερινή μας διακήρυξη αποτελεί την πυξίδα που θα καθοδηγεί την πορεία μας προς μια νέα, αναγεννημένη, ανθρώπινη, σοσιαλιστική και δημοκρατική Ελλάδα, μια Ελλάδα που να ανήκει στους Ελληνες.

Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα είναι πολιτικό Κίνημα που αγωνίζεται για τους ακόλουθους στόχους: ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ, ΛΑΪΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ, ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ».

Η πίκρα

Την επόμενη φορά που τον είδα από κοντά, ήταν δύο ή τρεις ημέρες μετά τις εκλογές του 1974. Είχαμε κάνει μια τρομερή προεκλογική συγκέντρωση στην Πλατεία Συντάγματος, λιώσαμε να φωνάζουμε «στις 18 (Νοέμβρη) σοσιαλισμό» και είχαμε φύγει με τη βεβαιότητα ότι την Κυριακή θα σαρώναμε. Σάρωσε κάποιος, αλλά όχι εμείς – ήταν ο Καραμανλής που πήρε 53%, ο Ανδρέας μετά βίας 13,58%. «Τρομάξαμε τον κόσμο με τον σοσιαλισμό την επομένη των εκλογών» ήταν η πρώτη αποτίμηση που έγινε στο σουβλατζίδικο, δίπλα στο γραφειάκι της ΟΠ, και με την ευκαιρία βρίζαμε και τον Μίκη, που είχε πει τη μεγάλη αλήθεια «Καραμανλής ή τανκς». Λες και αν δεν την έλεγε, ο ψηφοφόρος που πήγαινε στις κάλπες να ψηφίσει, για πρώτη φορά έπειτα από μια σκληρή χουντική επταετία, δεν το σκεφτόταν…

Ηταν πίκρα μεγάλη αυτό το 13,58%. Αδύνατον να το χωνέψεις. Προφανώς ούτε κι εκείνος. Ετσι μου φάνηκε εκείνο το απόγευμα που τον είδα τυχαία να κατεβαίνει από μια λευκή «μερσεντές» που οδηγούσε ο Μιχάλης ο Ζιάγκας, στο πεζοδρόμιο, κάτω από τα γραφεία του κόμματος στην οδό Πανεπιστημίου 57.

– Δεν πειράζει, πρόεδρε, του φώναξα, αλλά ο τρόπος που με κοίταξε και το μικρό νεύμα με το κεφάλι έδειχναν ότι τον είχε πειράξει, και πολύ.

Ο θρίαμβος και η εγκατάλειψη

Δυο χρόνια μετά ξεκίνησα το δικό μου ταξίδι στη δημοσιογραφία μέσα από την «Εξόρμηση» – ταξίδι που χρωστάω εν μέρει στον Κάρολο Παπούλια, τον πατριώτη μου, που ένα βράδυ στο γραφείο της οδού Τσόχα με ρώτησε πού δουλεύω. Εκείνος μόλις είχε επιστρέψει από τη Γερμανία και είχε ανοίξει δικηγορικό γραφείο – είχε αποτύχει να εκλεγεί βουλευτής Ιωαννίνων στις εκλογές. «Στο “Αθηνόραμα”». «Τι είναι το “Αθηνόραμα”;». «Περιοδικό». «Στην “Εξόρμηση” να δουλέψεις, την εφημερίδα μας» μου είπε, αλλά εγώ δεν ήξερα κανέναν τότε εκεί. «Περίμενε». Σήκωσε το ακουστικό. «Παπούλιας στο τηλέφωνο. Δώστε μου τον Μαρούδα». Του τον έδωσαν. «Εχω ένα δικό μου παιδί εδώ, δημοσιογράφο, από τα Γιάννενα, να σ’ τον στείλω;». Πήγα την άλλη μέρα, Χαριλάου Τρικούπη 45, απέναντι από τα κεντρικά γραφεία.

Τον βρήκα χωμένο μέσα σε κάτι στοίβες εφημερίδων, χαρτιά πεταμένα, και στάχτες, παντού στάχτες – κάπνιζε πούρα. Με κοίταξε πίσω από τα χοντρά κοκάλινα γυαλιά. «Ο Κάρολος μου είπε ότι είσαι δημοσιογράφος, μπορείς να γράφεις;». Μπορούσα.

Και κάπως έτσι άρχισαν όλα. Εμεινα πέντε χρόνια στην «Εξόρμηση» – εκείνος με έκανε πολιτικό συντάκτη. Παρακολούθησα βήμα βήμα την πορεία τού Ανδρέα προς την εξουσία, καλύπτοντας ένα πλήθος περιοδειών ανά την Ελλάδα του Ηγέτη και άπειρες ομιλίες του σε εκδηλώσεις στην Αθήνα.

Τον είδα να βαριέται, να θυμώνει, να χαίρεται, να γελάει, να αστειεύεται. Τον είδα να συννεφιάζει, να αγριεύει, να γίνεται τρυφερός, ανθρώπινος. Τον είδα να επαινεί ανθρώπους, να κατσαδιάζει άλλους, να συσκέπτεται.

Και είδα και τον λαό να τον αποθεώνει. Να του φιλάει τα χέρια, να τον αγγίζει, ακόμη και να κλαίει στο πέρασμά του.

Ημουν εκεί, στις κορυφαίες του στιγμές. Οπως στη συγκέντρωση προ του θριάμβου των εκλογών του ’81 στο Σύνταγμα, όταν ο Κίμωνας (Κουλούρης) τον ανήγγειλε «και τώρα, λαέ της Αθήνας, ο θεμελιωτής της μεγάλης Αλλαγής, ο αυριανός πρωθυπουργός, ο πρωθυπουργός όλων των Ελλήνων». Και εκείνος, ύστερα από πέντε λεπτά αποθέωσης, ξεκίνησε να λέει «δημοκρατικέ λαέ της Αθήνας… αυτή δεν είναι πολιτική συγκέντρωση, είναι το πανηγύρι της απελευθέρωσης του λαού μας που καταδυναστεύθηκε δεκαετίες ολόκληρες από τη Δεξιά»…

Αυτός ήταν ο Ανδρέας. Μπορείς να του χρεώσεις οτιδήποτε. Οτι είχε πάθη, έλλειψη προγραμματισμού, διάχυση προσοχής, αδυναμία στην επιλογή συνεργατών. Αλλά ότι ανέσυρε από το περιθώριο τη μισή Ελλάδα, την ηττημένη Ελλάδα του Εμφυλίου, και την έκανε ισότιμη και συμμέτοχη στην ανοικοδόμηση της χώρας, αυτό δεν μπορείς να του το αφαιρέσεις. Οπως δεν μπορείς να του αφαιρέσεις ότι πέτυχε την εθνική συμφιλίωση, βελτίωσε το επίπεδο διαβίωσης, ισορρόπησε τις κοινωνικές αντιθέσεις, θεμελίωσε το κοινωνικό κράτος, δημιούργησε υποδομές, επιχείρησε μεταρρυθμίσεις, έθεσε τα θεμέλια για τη μετάβαση της χώρας από τον τρίτο κόσμο στις ανεπτυγμένες χώρες.

Κατά τη γνώμη μου, η προσωπική του τραγωδία – γιατί διαβάζω πολλά και διάφορα τώρα με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του – είναι ότι έμεινε ανυπεράσπιστος από το κόμμα του και από την οικογένειά του απέναντι στις συντονισμένες προσπάθειες πολλών και διαφόρων να τον ακυρώσουν – ώς και υπεύθυνο για τη χρεοκοπία της χώρας πήγαν να τον βγάλουν! Αλλά ευτυχώς υπάρχει ο ιστορικός του μέλλοντος, ο οποίος θα αποτιμήσει χωρίς επηρεασμούς την τεράστια αυτή πολιτική προσωπικότητα που χάραξε καταλυτικά τη μοίρα του τόπου…