Η στόφα του ηγέτη

«Δεν υπάρχουν ηγέτες σήμερα». Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει αυτή την έκφραση, όταν δεν την έχουμε εκστομίσει εμείς οι ίδιοι; Ισως εκπλαγούμε μόλις διαπιστώσουμε πως ήταν η πιο τετριμμένη έκφραση σε κάθε εποχή – τουλάχιστον στα δημοκρατικά καθεστώτα: οι συγκαιρινοί απαξίωναν πάντοτε τους συγκαιρινούς και υπέφεραν από μιαν αθεράπευτη νοσταλγία, στα όρια της εξιδανικευτικής παράνοιας, για τους ηγέτες, εντός ή εκτός εισαγωγικών, που είχαν προηγηθεί. Σήμερα, με κάθε υποψήφιο ηγέτη στο έλεος κάθε πραγματικού ή εικονικού τρολ, όχι μονάχα ο εξευτελισμός ενός ηγέτη καθίσταται piece of cake και η αγιοποίησή του σχεδόν mission impossible, αλλά γνωρίζει νοσηρή άνθηση και η ανάποδη διαδικασία: ξεφυτρώνουν οι ηγέτες σαν τα ραπανάκια. «Ο Τσίπρας είναι ένας ηγέτης παγκόσμιας ακτινοβολίας, από αυτούς που γεννιούνται κάθε εκατό χρόνια», είχε δηλώσει ευθαρσώς, ήδη από τον Μάιο του 2015, η Θεανώ Φωτίου στην τηλεοπτική εκπομπή του Γιώργου Αυτιά. Πολύ θα ήθελα (αν και χλωμό το βλέπω) να παρίσταμαι το 2074, όταν θα γεννηθεί, κατά την εκτίμηση της υπουργού, ο επόμενος ηγέτης, για να εξακριβώσω εάν η δήλωσή της εξακολουθεί να προκαλεί τη θυμηδία που προκαλεί και στις μέρες μας ή θεωρείται μνημείο σπάνιας διορατικότητας. Ποτέ δεν ξέρεις…

Το ίδιο το παράπονο για τη σπανιότητα του είδους υπονοεί ότι οι ηγέτες είναι φτιαγμένοι από μια ξεχωριστή στόφα. Ποια ακριβώς είναι η συνταγή προκειμένου να μαγειρέψεις έναν μεγάλο ηγέτη; Ποια υλικά θα ρίξεις στη χύτρα και σε ποια δοσολογία; Ενας ηγέτης, λόγου χάριν, πρέπει να επιβάλλεται – αλλά με ποιον τρόπο; Διά μέσου της πειθούς ή διά μέσου του τρόμου; Πρέπει να διαθέτει, αυτό που λέμε, ηγετικό παράστημα; Το παράστημα αναμφίβολα βοηθάει, αλλά δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις ηγετών που δεν διέθεταν το ανάλογο προσόν. Μια παλιά μου φίλη, πολύ καλή λαϊκή τραγουδίστρια, προικισμένη με όλα τα ελέη του Κυρίου – φωνή, παιδεία, εμφάνιση – αναρωτιόταν γιατί δεν έκανε ποτέ το γκελ που έκανε μια άλλη συνάδελφός της, ενόσω η τελευταία σαφώς μειονεκτούσε στα πάντα. Αυτοσχεδιάζοντας μιαν απάντηση, της είχα πει ότι μπορεί η άλλη να μειονεκτεί στα πάντα, αλλά πιστεύει ότι πλεονεκτεί και, το σημαντικότερο, μπορεί και μεταδίδει την πίστη της στο μεθυσμένο εκκλησίασμά της. Μήπως και η ηγεσία, λοιπόν, δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα μαζικής αυθυποβολής;

Ο 89χρονος Γιάννης Μαρίνος, μια εμβληματική μορφή, όχι μόνο στον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη όπου εργάστηκε επί δεκαετίες -κυρίως ως διευθυντής του «Οικονομικού Ταχυδρόμου» – αλλά στον ευρύτερο χώρο της ελληνικής ενημέρωσης, ποτέ δεν έδειχνε τύπος που μπορεί να πέσει θύμα μαζικής αυθυποβολής. Κατά παράδοξο τρόπο, αυτός ήταν και ο λόγος που οι ηγέτες των δικών του ημερών έτρεφαν ανάμεικτα έως αμφίθυμα αισθήματα για εκείνον. Είχαν πλήρη επίγνωση πως στεκόταν αντίκρυ τους ένας δημοσιογράφος που έγραφε και ομιλούσε μετά λόγου γνώσεως, απρόσβλητος από τα προεκλογικά τους φούμαρα, χώρια που ουδέποτε τους είχε ψηφίσει. Ηταν κοινό το υπόστρωμα του εκνευρισμού τους όταν τους ασκούσε έντονη – αλλά, φευ, τεκμηριωμένη – κριτική, μα και της ικανοποίησής τους όταν κέρδιζαν τα φειδωλά εύσημα εκ μέρους του. Από την άλλη μεριά, ο ίδιος ο Μαρίνος ήξερε πως η στάση του είχε τίμημα. «Και ας έχω μάθει πια καλά», γράφει, «πως μια τέτοια πορεία είναι τρομερά δύσκολη, αχάριστη και επιφυλάσσει φοβερή μοναξιά, έλλειψη κατανόησης και εχθρική στάση απέναντί σου από όλες τις μεριές». Καθώς δεν επιδίωκε να κερδίσει «κάτι» από τη συναναστροφή του με τους ηγέτες, ήταν πιο εύκολο γι’ αυτόν να κρατάει το στόμα του απύλωτο.

Με παρότρυνση του διάσημου συνθέτη Σταύρου Ξαρχάκου, που οι καραμπόλες του πεπρωμένου τον έφεραν μαζί με τον Μαρίνο στο Ευρωκοινοβούλιο την ίδια χρονική περίοδο (1999-2004), ο παλαίμαχος δημοσιογράφος κατέγραψε τις αναμνήσεις του από την προσωπική του γνωριμία με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (1907-1998), τον Ανδρέα Παπανδρέου (1919-1996) και τον Χαρίλαο Φλωράκη (1914-2005). Το βιβλίο, υπό τον τίτλο «Εκμυστηρεύσεις τριών μεγάλων», κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη. Με αυτόν τον τόμο ο Μαρίνος, όχι μονάχα δεν μας αποκαλύπτει τη συνταγή της ηγεσίας, αλλά μάλλον κλείνει και προς την άποψη πως η ηγεσία δεν έχει συνταγή. Με άλλα λόγια; Δεν αρκεί να διαθέτεις ορισμένες ηγετικές αρετές, αλλά και να έχεις το πολιτικό σθένος να τις χρησιμοποιήσεις. Επί παραδείγματι; Δεν χωράει αμφιβολία ότι, από τους τρεις ηγέτες, ο Ανδρέας Παπανδρέου διέθετε την επαρκέστερη οικονομική παιδεία με διαφορά (αισθητά λιγότερο επαρκή ο Καραμανλής και σχεδόν καθόλου ο Φλωράκης, παρότι ο τελευταίος, κατά την εξορία του στη Λέρο επί δικτατορίας, διάβαζε, ελλείψει άλλης επιλογής, τον… «Οικονομικό Ταχυδρόμο»!). Μολαταύτα, όταν ήρθαν αντιμέτωπες η τριτοκοσμική ιδεοληψία του με την οικονομική παιδεία του, ο Παπανδρέου δεν δίστασε να θυσιάσει τη δεύτερη στον βωμό της πρώτης. Κατ’ ιδίαν ήταν σε θέση να εκτιμήσει και να εκθειάσει την «επιτυχημένη οικονομική πολιτική» του πορτογάλου δεξιού πρωθυπουργού Καβάκο Σίλβα, αλλά δημοσίως επαινούσε την «αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία» του λίβυου δικτάτορα Μουαμάρ Καντάφι. Ουσιαστικά, η χώρα μας δεν ξεπέρασε ποτέ αυτήν την ιδεολογική σχιζοφρένεια.

Αναντίρρητα, ο Γιάννης Μαρίνος δεν κρύβει πως η πλάστιγγα της πολιτικής του εκτίμησης γέρνει προς την πλευρά του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Τονίζει ιδιαίτερα το δυσεύρετο θάρρος του να παίρνει αποφάσεις με υψηλό πολιτικό κόστος, κόντρα στα ορμέμφυτα του εκλογικού σώματος, αλλά και στις συμβουλές των πιο στενών του συνεργατών, όταν εκείνος είναι πεπεισμένος για το αντίθετο. Αυτή η «ξεροκεφαλιά» του, η δυσανεξία για όποια γνώμη δεν συμπίπτει με τη δική του, δημιουργεί συχνά τη στρεβλή εντύπωση ότι ο Καραμανλής βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια ιδιότυπη αυταρέσκεια, κάτι που δεν αληθεύει, όταν πρόκειται να λάβει κρίσιμες αποφάσεις· άλλωστε, από τους τρεις, είναι εκείνος που τιθασεύει τα πάθη του και στεγνώνει την ψυχή του· προτάσσει κι επιβάλλει το δημόσιο συμφέρον. Ο ναρκισσισμός του Παπανδρέου – που συμφωνεί πάντοτε με τον εκάστοτε συνομιλητή του, ασχέτως εάν εντέλει περνάει πάντα «το δικό του» – καταγράφεται ως πιο υποδόριος, αν και όχι λιγότερο υπαρκτός. Πιο ανθρώπινος και πιο ευπροσήγορος, στις αναμνήσεις του Μαρίνου, εμφανίζεται ο Φλωράκης. Ισως επειδή η ιδεολογία του Φλωράκη και η ιδεολογία του Μαρίνου δεν συγκλίνουν στο παραμικρό. «Η τοποθέτησή μου απέναντι στη μαρξιστική-λενινιστική Αριστερά», σημειώνει ο συγγραφέας, «ήταν, από τα πρώτα δημοσιογραφικά βήματά μου, σαφής και απόλυτα αρνητική». Τόσο κρυστάλλινο ξεκαθάρισμα δεν θα μπορούσε παρά να είναι «η αρχή μιας ωραίας φιλίας», όπως θα έλεγε και ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ στο φινάλε της «Καζαμπλάνκα». Από μακριά και αγαπημένοι.