«Σαν να επιστρέφαμε στον Παράδεισο»

Η ένταξή τους στο αφήγημα του σύγχρονου φιλελληνισμού έχει ξεκινήσει από τη στιγμή που η μαρτυρία του Τζέραλντ Ντάρρελ «Η οικογένειά μου και άλλα ζώα» (Αμμος, 1999 και Καλειδοσκόπιο 2015) του 1956 έγινε μπεστ σέλερ συστήνοντας στους άγγλους αναγνώστες την προπολεμική Κέρκυρα, λουσμένη στο μεσογειακό φως. Ενα υβρίδιο εξωτισμού και σαιξπηρικού ονειροδράματος, όπου ο Τζέρρυ ανακάλυπτε τον παράδεισο με τα ζώα, ο αδερφός του Λώρενς τον γυμνισμό και η «Μητέρα» τους την ανεμελιά στην Κεχριμπαρένια Βίλα. Σ’ αυτό το σύμπαν επιστρέφει ο Μάικλ Χάαγκ εστιάζοντας στα πέντε χρόνια (1935 – 1939) που η οικογένεια Ντάρρελ έμεινε στην Κέρκυρα.

Η «βιογραφία» του μάλιστα κυκλοφόρησε στην Αγγλία το 2017, χρονιά κατά την οποία η τηλεοπτική σειρά «The Durrells» παιζόταν ήδη για δεύτερη σεζόν στο ITV φτάνοντας τα 7 εκατομμύρια θεατές.

Ως οικογενειακός φίλος των Ντάρρελ, ο Χάαγκ διατηρεί μια περιγραφική διάθεση παρουσιάζοντας τις προβολές, τις εξιδανικεύσεις και τις προσωπικές προσδοκίες τους μέσα σε μια καθημερινότητα που κατέληξε μυθολογική. Η Λουίζα Ντάρρελ κατέφτανε στο ελληνικό νησί έχοντας χάσει τον σύζυγό της Λόρενς Σάμιουελ από εγκεφαλική αιμορραγία το 1928 στην Ινδία και αναζητώντας έναν τόπο απόδρασης – όπως και τα άλλα μέλη της οικογένειας (ο Λέζλι και η Μάργκαρετ). Η «προϊστορία» του ελληνικού ταξιδιού, τα χρόνια στην Ινδία και οι λεπτομέρειες για την ψυχική υγεία της Λουίζα είναι στοιχεία που έρχονται σε αντίθεση με τον «αναρχικό κόσμο» του Τζέραλντ Ντάρρελ:

«Αν ο Τζέρρυ δεν είχε γράψει στα ανέκδοτα αυτοβιογραφικά του σκαριφήματα πως η μητέρα του είχε πάθει “νευρικό κλονισμό” (σ.σ.: τον Οκτώβριο του 1932) και “πως εξαφανίστηκε για να ξεκουραστεί, η απουσία της αυτή θα είχε μείνει κρυφή. Ο νευρικός κλονισμός της Λουίζα δεν φαίνεται στο έργο “Η οικογένειά μου και άλλα ζώα” ούτε σε κανένα από τα άλλα βιβλία του Τζέρρυ (όπως εξάλλου αποσιωπάται και το πρόβλημα με το αλκοόλ), και ο Λάρρυ, η Μάργκο και ο Λέζλι δεν το έθιξαν ποτέ δημόσια. Ακόμα και στις σημειώσεις του, ο Τζέρρυ σχεδόν δεν το αναφέρει καθόλου, ούτε πόσο κράτησε, ούτε πώς επηρέασε εκείνον και την υπόλοιπη οικογένεια».

Από την άλλη, και ο ίδιος ο Χάαγκ δεν θα δώσει περισσότερες λεπτομέρειες για τον Τζέρρυ – που υποφέρει από κίρρωση του ήπατος στα τελευταία χρόνια της ζωής του – ή τον Λώρενς, παρόλο που σε διάφορα σημεία του βιβλίου αναφέρεται στην περίοδο της ζωής τους μετά την ελληνική διαμονή. Η πυξίδα του βιογράφου είναι σταθερά προσανατολισμένη στον εξιδανικευμένο παράδεισο που ανακαλύπτουν οι Αγγλοι και μάλιστα πριν από την τουριστική ανάπτυξή του, η οποία θα τον καταστρέψει, όπως θα παρατηρήσει αργότερα ο Τζέρρυ. Πολύ πριν αντικρίσει για πρώτη φορά το περίφημο «ανελέητο» – κατά Ελύτη – φως, όπως ο Γιούγκερμαν του Καραγάτση:

«Σε σύγκριση με τα μουντά χρώματα της Αγγλίας, όπου το φως φαντάζει σαν να περνά μέσα από μια αχλή, “στην Κέρκυρα το φως ήταν τόσο έντονο, τόσο λαμπερό, που αναδείκνυε και την παραμικρή λεπτομέρεια των τοπίων, των δένδρων, των πλασμάτων, της θάλασσας και των βράχων. Αυτό το εκτυφλωτικό φως, φυσικά, δεν τόνιζε μόνο όλα τα χρώματα, αλλά συνάμα τις μυρωδιές και τα αρώματα των λουλουδιών και των δέντρων, την οσμή της θάλασσας και την οσμή του ίδιου του εδάφους που διαμόρφωνε το νησί. Ήταν σαν να μας επέτρεπαν να επιστρέψουμε στον Παράδεισο. Η άφιξή μας στην Κέρκυρα ήταν σαν να γεννιόμασταν για πρώτη φορά”».

Χένρι Μίλερ και Γ. Κατσίμπαλης

Αναπόφευκτα η «Οικογένεια» του Τζέρρυ, όπως και τα άλλα έργα της τριλογίας του («Ζώα, πουλιά και συγγενείς», μτφ. Μαρίνα Δημητρά, εκδ. Καλειδοσκόπιο, 2016 και «The garden of the gods», 1978), μαζί με τις ανέκδοτες σημειώσεις για την αυτοβιογραφία του, γίνονται η βασική πηγή για τη βιογράφηση που επιχειρεί ο Χάαγκ. Σ’ αυτό το πλαίσιο ο Λώρενς είναι ο μεγάλος αδερφός που θα εξελιχθεί σε έναν από τους διασημότερους άγγλους συγγραφείς στα μέσα του 20ού αιώνα. Ο Χάαγκ, βέβαια, εστιάζει στην πρώιμη περίοδό του, τη μάλλον ρομαντική – από την άφιξη στην Κέρκυρα ώς τη γνωριμία με τον Χένρι Μίλερ και τον Γιώργο Κατσίμπαλη – αφήνοντας απέξω άλλες ερμηνείες. Στη βιογραφία είναι ακόμη ο ξένος που έχει υιοθετήσει την ελληνική κουλτούρα, αναζητώντας έναν προσωπικό παράδεισο. Οχι ο άνθρωπος που θα γινόταν υπάλληλος της Βρετανικής Κοινοπολιτείας για να υπηρετήσει τα συμφέροντά της (εκτός άλλων, το 1954 θα διοριστεί διευθυντής Γραφείου Πληροφοριών και Δημοσίων Σχέσεων στην Κύπρο προκαλώντας τη δυσφορία του φίλου του, Γιώργου Σεφέρη, ο οποίος τελικά θα τον χαρακτηρίσει «ανθυποKipling» και «κυνικό φιλέλληνα»). Σε αρκετές περιπτώσεις, πάντως, ο «παράδεισος» δεν φαίνεται να χωράει όλες τις προσδοκίες του Λάρρυ και της φίλης του Νάνσυ, που ανακαλύπτουν τον γυμνισμό και θέλουν να «πνιγούν στον ήλιο και τη θάλασσα»:

«Οι ντόπιοι, ωστόσο, δεν αναγνώρισαν τίποτε το ευσεβές στον γυμνισμό του Λάρρυ και της Νάνσυ. “Πηγαίναμε μαζί και κολυμπούσαμε γυμνοί”, θυμάται η Νάνσυ, “μακριά από τα βλέμματα των ψαράδων γιατί δεν θέλαμε να τους σοκάρουμε πολύ – εκείνη την εποχή οι χωριανοί δεν έβγαζαν ούτε τις φανέλες τους το καλοκαίρι”. Σε μια περίσταση, ωστόσο, δεν είχαν προσέξει μια εκκλησία σε ένα κοντινό ακρωτήρι και τον ιερέα που καθόταν στην αυλή κοιτάζοντας ανεμπόδιστα την παραλία. Στη θέα της προσβολής τους απέναντι στον Θεό, την παράδοση, την ηθική και τη σεμνότητα, ο ιερέας επιστράτευσε τους νέους από το κοντινό χωριό, οι οποίοι πήραν θέση στα γύρω υψώματα και άρχισαν να λιθοβολούν τους λουόμενους»

Από τη βιογραφία περνούν όλοι οι «δορυφορικοί» χαρακτήρες που συντρόφευσαν την οικογένεια Ντάρρελ στην ελληνική της στιγμή: ο ταξιτζής Σπύρος Χαλικιόπουλος, ο «δάσκαλος» Τζορτζ Γουίλκινσον, η υπηρέτρια Μαρία Κοντού, απ’ την οποία θα αποκτήσει παιδί ο Λέζλι, ο γιατρός και φυσιοδίφης Θεόδωρος Στεφανίδης (που είχε γεννηθεί επίσης στην Ινδία,  ήταν βρετανός υπήκοος, υπηρέτησε ως οπλίτης του Ελληνικού Στρατού στο Μακεδονικό Μέτωπο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία). Λίγο πριν από το τέλος, ο Χάαγκ ενσωματώνει στην αφήγηση τους Μίλερ και Κατσίμπαλη, καθώς ο Λάρρυ γίνεται αυτό που είναι: ο επίδοξος συγγραφέας του «Αλεξανδρινού κουαρτέτου», που γνωρίζει την αθηναϊκή ιντελιγκέντσια. Κατά την κερκυραϊκή περίοδο θα εκδώσει το «Pied pipers of lovers», το «Panic spring» και το «Μαύρο βιβλίο». Και εκεί θα υποδεχθεί, τον Ιούλιο του 1939, τον Μίλερ:

«Ήταν σχεδόν καταμεσήμερο, όπως αφηγείται ο Χένρυ στον Κολοσσό του Μαρουσιού -την καταγραφή των ταξιδιών που έκανε στην Ελλάδα- όταν το καράβι του έδεσε στην Κέρκυρα, όπου ο Λάρρυ τον περίμενε στην αποβάθρα με τον Σπύρο τον Αμερικάνο. Έπειτα από διαδρομή μιας ώρας με το αυτοκίνητο φτάσανε στο Καλάμι και προτού καθίσουν για μεσημεριανό πήγαν για μια βουτιά από τον μεγάλο μελανό βράχο που υπήρχε μπροστά από το σπίτι.

“Είχα είκοσι χρόνια σχεδόν να μπω στο νερό”. Η Νάνσυ και ο Λάρρυ που ήταν “σαν ζευγάρι δελφίνια”, πήραν τον Χένρυ στο ξωκλήσι του Αγίου Αρσενίου, όπου “βαπτιστήκαμε γυμνοί”».

Ο Τζέρρυ για τον Λάρρυ

«Σ’ εκείνον αρέσει να γράφει, σ’ εμένα όχι»

Ο Τζέραλντ θα γίνει ο συγγραφέας των φυσιοδιφικών μπεστ σέλερ στα μέσα της δεκαετίας του 1950 ανακαλώντας, εκτός άλλων, εικόνες από την Κέρκυρα της παιδικής αθωότητας. Πριν απ’ όλα, όμως, είναι ο αυτοδίδακτος ζωολόγος που – μετά την Ελλάδα – ταξιδεύει σε Αφρική και Νότια Αμερική για να συγκεντρώσει τις απαραίτητες πληροφορίες. Και όχι μόνο: με τα ζώα που έφερνε πίσω εφοδίαζε ζωολογικούς κήπους στο Λονδίνο, στο Μπρίστολ και το Μάντσεστερ.

«Σύντομα ο Λάρρυ γράφει στον Χένρυ πως ο Τζέρρυ ήταν πια “πιο διάσημος συγγραφέας από όλους εμάς μαζί”. Ο Τζέρρυ, ωστόσο, ο οποίος αντιπαθούσε τη συγγραφή, αντιμετώπιζε πάντα με θαυμασμό τον Λάρρυ, ο οποίος σε αυτό το στάδιο της καριέρας του είχε την εκτίμηση των λογοτεχνικών κύκλων, αλλά σίγουρα δεν ήταν διάσημος, ούτε μπορούσε να ζήσει από τα γραπτά του. “Η λεπτή διαφορά ανάμεσά μας”, είπε ο Τζέρρυ για τον Λάρρυ, “είναι ότι σ’ εκείνον αρέσει να γράφει και σ’ εμένα όχι. Για μένα είναι απλά ένας τρόπος να μπορώ να δουλεύω με τα ζώα, τίποτα περισσότερο”».

Το 1959 θα ιδρύσει τον Ζωολογικό Κήπο του Τζέρζι, κοντά στα Νησιά της Μάγχης (εγκαταλείποντας μια αντίστοιχη ιδέα για την Κύπρο) και το 1963 το Durrell Wildlife Conservation Trust, με αποστολή να «σώσει τα απειλούμενα με εξαφάνιση ζώα». Με έναν τρόπο, με το Τζέρζι – και τη συγγραφή της «Οικογένειας» – ολοκληρώθηκε αυτό που είχε ξεκινήσει στην Κέρκυρα, όπως επισημαίνει ο Χάαγκ. «Και η “Σπηλιά του Πρόσπερου”, του Λάρρυ, που απαθανατίζει με τρόπο λυρικό την ατμόσφαιρα στην Κέρκυρα πριν τον πόλεμο, κατατάσσεται, πλάι στο “Αλεξανδρινό κουαρτέτο” και τα “Πικρολέμονα”, την καταγραφή των χρόνων του στην Κύπρο, ως ένα από τα καλύτερά του βιβλία».

Διαβάζοντας πάντως κανείς και αυτή τη «βιογραφία» των Ντάρρελ αποκομίζει ξανά την εντύπωση ότι ο κατά συνθήκη φιλελληνισμός τους αντανακλά στις εξιδανικευμένες εικόνες που διαφύλαξαν αργότερα στις γραπτές μαρτυρίες τους. Ισως πιο κοντά στην αλήθεια να βρίσκεται η αυτοεξομολόγηση του Λώρενς στα «Ελληνικά νησιά» (εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Ελέαννα Πανάγου, 2007), ακόμη και αν ο ίδιος σπεύδει να την υπονομεύσει: «Αραγε μέχρι ποιο σημείο είμαστε θύματα της ιστορίας και της μόδας; Στο κάτω-κάτω υπάρχουν νησιά εξίσου όμορφα με τα ελληνικά κοντά στις ακτές της Γιουγκοσλαβίας, στη Σκοτία αλλά και στην Καραϊβική. Μήπως απλώς μας παρασύρει μια εύκολη ποιητική τρυφηλότητα; Το ερώτημα δεν θα μείνει μετέωρο για πολύ και η απάντηση είναι ένα σχεδόν βέβαιο “Όχι”. Υπάρχει ένα ιδιαίτερο είδος παρουσίας εδώ, σ’ αυτήν τη χώρα, σ’ αυτό το φως».

Μάικλ Χάαγκ
Οι Ντάρρελ της Κέρκυρας
Μτφ. Μυρτώ Καλοφωλιά, εκδ. Πατάκη, σελ.307
Τιμή: 15,50 ευρώ
Αναμένεται στα μέσα Φεβρουαρίου