«Χάρτης» διαφυγής από τις παγίδες του Διαδικτύου

Αν ρωτήσει κανείς σήμερα ένα παιδί, και χαρακτηριστικότερα έναν έφηβο, πώς θα ήταν η ζωή του χωρίς Διαδίκτυο, η ερώτηση θα του φαινόταν το ίδιο παράξενη όπως αν το ρωτούσες πώς θα ήταν η ζωή χωρίς τροχούς. Είναι αξιοσημείωτο ότι ένα στα τρία παιδιά παίζει στα δάχτυλά του το tablet ή το smartphone πριν καν μιλήσει.

«Γι’ αυτό και τα σημερινά παιδιά και ειδικά αυτά που έχουν γεννηθεί μετά το 1998 έχουν χαρακτηριστεί ως οι “ψηφιακοί ιθαγενείς” (digital natives) του Διαδικτύου, ενώ οι ενήλικοι γεννημένοι πριν από αυτή την περίοδο οι “ψηφιακοί μετανάστες” (digital immigrants), δεδομένου ότι μεγάλωσαν με τηλεόραση και έντυπο Τύπο» σημειώνει η παιδίατρος, η οποία ειδικεύεται στην εφηβική ιατρική, δρ Αννα Παρδάλη.

Γιατί όμως τα παιδιά έλκονται τόσο έντονα από την οθόνη; Πότε η ενασχόλησή τους χαρακτηρίζεται ως υπερβολική; Υπάρχουν δομές που προσφέρουν υποστήριξη και παρέμβαση; Η ειδικός απαντά σε βασικές ερωτήσεις που προβληματίζουν κατά κανόνα τους γονείς των εφήβων, δημιουργώντας έναν «χάρτη» διαφυγής από τις παγίδες του Διαδικτύου.

Τι καθιστά το Διαδίκτυο τόσο ελκυστικό;
– Το διασκεδαστικό και ψυχαγωγικό περιεχόμενο (παιχνίδια, σεξ, αγορές, μουσική, βίντεο).
– Η διαδικασία, η πρόσβαση και η διαθεσιμότητα χωρίς περιορισμούς χρόνου και χώρου σε συνδυασμό με το χαμηλό κόστος.
– Προσφέρει ενίσχυση, ανταμοιβή από τη χρήση υπηρεσιών του ιστού, μέσα από αισθήματα ενθουσιασμού, ανεξαρτησίας και απελευθέρωσης, όσο κάποιος είναι σε σύνδεση.
– Αποτελεί μέσο αντιμετώπισης του άγχους, της ανίας, του πόνου, ενώ τα βοηθά να ηρεμήσουν.
– Εκπληρώνει την ανάγκη ενσωμάτωσης σε μια ομάδα (social media).

Τι κάνουν τα παιδιά 9-16 ετών στο Διαδίκτυο;
Σύμφωνα με το EU Kids Online που είναι ένα πολυεθνικό ερευνητικό πρόγραμμα στην Ευρώπη, τα παιδιά 9-16 ετών ασχολούνται στο Διαδίκτυο ως εξής:
– Σχολικές εργασίες (85%).
– Παίζουν παιχνίδια online, offline (83%).
– Παρακολουθούν μουσικά βίντεο (76%).
– Ανταλλάσσουν άμεσα μηνύματα (62%).
– Αναρτούν εικόνες (39%).
– Στέλνουν μηνύματα (31%).
– Χρησιμοποιούν κάμερα (webcam, 31%).
– Ενασχόληση με ιστοσελίδες ανταλλαγής αρχείων (16%) ή κάποιο blog (11%).

Κι ενώ το 95% των νέων 14-19 ετών κάνει χρήση του Διαδικτύου, αυτή μπορεί να γίνει προβληματική σε ποσοστό 1%-4%. «Οι έφηβοι, ας μην ξεχνούμε, χαρακτηρίζονται από πειραματισμό – περιέργεια, σχετική έλλειψη ορθής κρίσης, προσκόλληση στον παρόντα χρόνο, παρορμητισμό, πρόκληση γονεϊκής εξουσίας που μπορεί να οδηγήσουν ευκολότερα σε συμπεριφορές υψηλού κινδύνου» υπογραμμίζει η ειδικός.

Ποιες είναι οι διαδικτυακές συμπεριφορές υψηλού κινδύνου;
– Κατάχρηση του Διαδικτύου / εθισμός.
– Υπεραπασχόληση με διαδικτυακά παιχνίδια, με ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, τζόγο και πορνογραφία.
– Αυτοκτονική συμπεριφορά στο Διαδίκτυο.
– Ηλεκτρονικό έγκλημα, διαδικτυακές απάτες, εμπόριο λευκής σαρκός, διακίνηση ναρκωτικών και άλλων παράνομων ουσιών.
– Παραβίαση προσωπικών δεδομένων.
– Ρητορική μίσους.
– Διαδικτυακή παρενόχληση (cyber bullying).
– Γνωριμία με αγνώστους, διαδικτυακή αποπλάνηση.

Πότε ένα παιδί θεωρείται εξαρτημένο από το Διαδίκτυο;
– Προσκόλληση στον ιστό, επίδραση στο συναίσθημα και στην κοινωνικότητά του.
– Συμπτώματα στέρησης κατά την αποχή ή την απότομη διακοπή (άγχος – θυμός – ευερεθιστότητα – κατάθλιψη – κοινωνική απομόνωση).
– Υποτροπή στην προσπάθεια λογικής χρήσης, σύγκρουση με το περιβάλλον, απώλεια ελέγχου.
– Συνέχιση της συμπεριφοράς, παρά τις βλαβερές συνέπειες.

Οπως προκύπτει από το ερευνητικό πρόγραμμα EU NET ADB που πραγματοποιήθηκε τα τελευταία χρόνια σε επτά χώρες στην Ευρώπη (Ελλάδα, Γερμανία, Ολλανδία, Ισλανδία, Πολωνία, Ρουμανία και Ισπανία) σχετικά με συμπεριφορές εξάρτησης στο Διαδίκτυο σε περίπου 13.200 ευρωπαίους εφήβους ηλικίας 14-17 ετών, η χρήση άνω των δύο ωρών καθημερινώς δημιουργεί τις συνθήκες για εξάρτηση.

Επιπλέον, και όπως επισημαίνεται από τους ειδικούς της Μονάδας Εφηβικής Υγείας της Β’ Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών – που, σημειωτέον, συμμετείχε στην έρευνα -, ο διαδικτυακός εκφοβισμός έχει αυξητική τάση στη χώρα μας. Συγκεκριμένα, το 27% των εφήβων έχει δεχτεί απειλητικά μηνύματα το τελευταίο 12μηνο (ένα στα τρία κορίτσια και ένα στα τέσσερα αγόρια).

Τα θύματα, όπως προκύπτει από τα ίδια δεδομένα, αντιμετωπίζουν σωματικές και ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις, όπως είναι πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι, κακή διάθεση, δυσκολία στον ύπνο, νευρικότητα – άγχος.

Ποια είναι η πλέον ριψοκίνδυνη διαδικτυακή συμπεριφορά;
Η διαδικτυακή επικοινωνία με αγνώστους. Πρόκειται για ανθρώπους που οι έφηβοι δεν έχουν δει ποτέ, αλλά γνώρισαν μέσω του Ιντερνετ. Συχνά, η επικοινωνία καταλήγει σε μια προσωπική συνάντηση, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο κίνδυνος  αποπλάνησης του ανηλίκου.

«Πίσω από την κατάχρηση του Διαδικτύου κρύβονται η μοναξιά, η απομόνωση, ο κάθε είδους εκφοβισμός, η κατάθλιψη και το άγχος, η έλλειψη επικοινωνίας και οι χαοτικές σχέσεις στην οικογένεια, η ανεργία και η κοινωνική κρίση, η ανάγκη για διάλογο και ελευθερία, η έλλειψη μόρφωσης και σωστής εκπαίδευσης» σημειώνει η δρ Παρδάλη.

Σύμφωνα με την ίδια, έχει διαπιστωθεί ότι η κατάθλιψη και η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής ή Υπερκινητικότητα) αποτελούν προβλεπτικούς παράγοντες στην εμφάνιση συμπεριφορών εξάρτησης στο Διαδίκτυο.

Στο πλαίσιο αυτό δίνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, ώστε να κατανοήσει κανείς την ικανοποίηση που πιθανόν αντλούν οι έφηβοι όταν χάνονται στις δαιδαλώδεις διαδρομές του Ιντερνετ. «Τα παιδιά με ΔΕΠΥ δέχονται στον πραγματικό κόσμο συμπεριφορές τιμωρητικές, στον εικονικό πάλι, καθώς παίζουν, ανταμείβονται».

Επιπλέον, η ειδικός εφιστά την προσοχή των γονέων στα ακραία διαδικτυακά παιχνίδια. Ενδεικτικά αναφέρεται το παιχνίδι «Μπλε φάλαινα», που ξεκίνησε το 2013 στη Ρωσία και εξαπλώθηκε παγκοσμίως, με δεκάδες αυτοκτονίες νεαρών εφήβων.

«Το Διαδίκτυο είναι ένα καταπληκτικό εργαλείο που ωστόσο χρειάζεται οδηγίες χρήσης. Ενας μεγάλος αριθμός εφήβων μπορεί να εκτεθεί σε διαδικτυακό κίνδυνο, όμως ένα πολύ μικρότερο ποσοστό βλάπτεται από αυτή την έκθεση. Το ζητούμενο, συνεπώς, είναι η εκπαίδευση παιδιών και εφήβων στη διαχείριση του κινδύνου».

Σημειώνεται ότι στο πλαίσιο αυτό υπάρχουν υποστηρικτικές κρατικές δομές όπως το Κέντρο Εφηβικής Ιατρικής και η Μονάδα Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) της Α’ και Β’ Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η ΜΕΥ διαθέτει αποτελεσματικά προγράμματα υποστήριξης και παρέμβασης σε συμπεριφορές εξάρτησης, καθώς και εκπαιδευτικά προγράμματα για την ορθή χρήση τεχνολογιών από τα παιδιά και τους εφήβους.