Πως γεννήθηκε η Βόρεια Μακεδονία

Στις 25 Ιανουαρίου, την ημέρα που η ελληνική βουλή επικύρωσε τη Συμφωνία των Πρεσπών ο αρμόδιος για την ευρωπαϊκή διεύρυνση επίτροπος Γιοχάνες Χαν έγραφε μέσω τουίτερ: «Είμαι προσωπικά πολύ χαρούμενος καθώς το μακρύ ταξίδι μέχρι τις Πρέσπες ξεκίνησε από τη Συμφωνία του Przino το 2015, στην οποία διαμεσολάβησα και η οποία επέτρεψε στη σύντομα επονομαζόμενη Βόρεια Μακεδονία να ξεπεράσει μια βαθιά πολιτική κρίση». Η συμφωνία, που έγινε στην κατοικία του πρεσβευτή της ΕΕ στα Σκόπια στο προάστιο του Przino (εξού και το όνομα), υπογράφεται στις 14 Ιουλίου 2015. Τον ίδιο μήνα στην Ελλάδα μόλις είχε γίνει το δημοψήφισμα, τα capital controls ήταν πραγματικότητα, ενώ στις Βρυξέλλες η αγωνία κορυφωνόταν με τα αλλεπάλληλα έκτακτα Eurogroup, μέχρι την απρόσμενη συμφωνία στο κρίσιμο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 13 Ιουλίου 2015, όταν οι ευρωπαίοι ηγέτες ύστερα από μαραθώνιες διαπραγματεύσεις κατέληξαν στο τρίτο Μνημόνιο. Πρόκειται για σύμπτωση; Τις κρίσιμες εκείνες ώρες για την Ελλάδα ήταν δύσκολο να προβλέψει κανείς ότι τα γεγονότα του Ιουλίου του 2015 σε Σκόπια, Αθήνα και Βρυξέλλες θα μπορούσαν να αποκτήσουν κάποια στιγμή μια ιστορική διασύνδεση, που ξετυλίχθηκε σταδιακά, φτάνοντας τελικά στη Συμφωνία των Πρεσπών, στην έξοδο της Ελλάδας από τα Μνημόνια, αλλά και στη λιγότερο αυστηρή στάση των δανειστών έναντι της Ελλάδας τη μεταμνημονιακή εποχή.

Το πρόσφατο σχόλιο του Φλόριαν Εντερ, συντάκτη του εμβληματικού ενημερωτικού δελτίου της Politico, που φτάνει καθημερινά στις οθόνες χιλιάδων αξιωματούχων σε Βρυξέλλες και ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, μπορεί ενδεχομένως να κρύβει τον μίτο των εξελίξεων. Στις 28 Ιανουαρίου ο δημοσιογράφος και ανταποκριτής στα χρόνια της κρίσης της γερμανικής «Die Welt» – έχοντας μόλις επιστρέψει από το Νταβός, όπου η Ανγκελα Μέρκελ ήταν μία από τους δύο ισχυρούς συμμετέχοντες ηγέτες – έγραψε ότι το 2015, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν σε οικονομική δίνη, ο πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ φέρεται να είπε στον Αλέξη Τσίπρα ότι «θα έχει την ευκαιρία μια μέρα να ξεπληρώσει για ένα ακόμη σχέδιο διάσωσης που τότε ήταν στα σκαριά». Συνοδεύτηκε το τρίτο Μνημόνιο, που ήρθε μετά τις ατέρμονες διαπραγματεύσεις της ΕΕ με την κυβέρνηση Τσίπρα και πρωταγωνιστή τον Βαρουφάκη, με μια δέσμευση του έλληνα Πρωθυπουργού προκειμένου να συμβάλει στην προσπάθεια – που είχε ως προτεραιότητα η ΕΕ – να προσδεθούν τα Δυτικά Βαλκάνια στο ευρωπαϊκό άρμα, όπως υποδηλώνει το σχόλιο του Φλόριαν Εντερ; Σε αυτά τα ερωτήματα απαντήσεις με σιγουριά δεν μπορούν να δοθούν. Αλλωστε, για λίγα πράγματα μπορεί κανείς να πει κάτι με κατηγορηματικό τρόπο σε αυτή την υπόθεση. Ενα από αυτά είναι ότι για τον υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά η επίλυση του Σκοπιανού ήταν θέμα πολιτικής κληρονομιάς. Συνεπώς, θα μπορούσε κανείς να πει ότι λειτούργησε πέρα και πάνω από το όποιο παρασκήνιο αυτής της υπόθεσης, ως θετικός καταλύτης για την ολοκλήρωση αυτής της συμφωνίας.

Τα μηνύματα του Γιούνκερ. Πηγές στις Βρυξέλλες επεξήγησαν στα «ΝΕΑ» ότι ο Γιούνκερ έχει έναν άμεσο τρόπο επικοινωνίας με αρκετούς συμβολισμούς και πολιτικές προεκτάσεις. Είναι, άλλωστε, ένας από τους πιο έμπειρους πολιτικούς ηγέτες της ΕΕ, ο οποίος έπαιξε κρίσιμο ρόλο για να βρεθεί ευρωπαϊκή λύση το «καυτό» καλοκαίρι του 2015 και να αποφευχθεί ένα Grexit. Ας μην ξεχνάμε ότι στις 4 Φεβρουαρίου 2015, λίγες μόλις μέρες αφότου είχε αναλάβει τα πρωθυπουργικά του καθήκοντα, ο Τσίπρας στην πρώτη του εμφάνιση με τον Ζαν – Κλοντ Γιούνκερ και μπροστά στις κάμερες, ο πρόεδρος της Επιτροπής τον έπιασε από το χέρι. Το μήνυμα που έλαβε τότε ο έλληνας Πρωθυπουργός ήταν «βοήθησέ μας να σε βοηθήσουμε». Μπορεί να αποκωδικοποιηθούν τα μηνύματα που έλαβε ο Τσίπρας – όταν διαπίστωνε με επώδυνο τρόπο ότι χρειαζόταν απαραιτήτως ευρωπαϊκό «βηματισμό» για να σταθεί στην Ευρώπη – και να διασυνδεθούν σε βάθος χρόνου με τις εξελίξεις που οδήγησαν στην επικύρωση της Συμφωνίας των Πρεσπών, ακόμη και με πολιτικό κόστος για τον ίδιο;

«Η Επιτροπή Γιούνκερ, όταν διαπίστωσε ότι τα Δυτικά Βαλκάνια κινδύνευαν με αστάθεια, άρχισε να ενδιαφέρεται πιο ενεργά για την περιοχή, στόχευσε στην επίλυση των προβλημάτων, προχώρησε στον σχεδιασμό συγκεκριμένης στρατηγικής και επικεντρώθηκε στην επίλυση του Ονοματολογικού» λέει στα «ΝΕΑ» ο λουξεμβούργιος πολιτικός επιστήμονας Φλόριαν Μπίμπερ, ειδικός στα Βαλκάνια στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, ο οποίος έχει παρακολουθήσει από πρώτο χέρι τις εξελίξεις, έχοντας αφιερώσει πολλές ώρες σε συναντήσεις με τον Ζόραν Ζάεφ και τον Νικολά Ντιμιτρόφ.

Ο ρόλος του Ζάεφ. Κατά τον Μπίμπερ κρίσιμο ρόλο στις εξελίξεις παίζει η εκλογή της κυβέρνησης Ζάεφ στα Σκόπια. Στην πρώτη του επίσκεψη στις Βρυξέλλες τον Ιούνιο του 2017 ο πρωθυπουργός των Σκοπίων ξεκαθαρίζει στους συνομιλητές του ότι στόχος του είναι η ένταξη στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Το κυριότερο αγκάθι μετά την αποχώρηση του Γκρούεφσκι ήταν το Ονοματολογικό. «Η Επιτροπή αποφάσισε να παίξει πιο δυναμικό ρόλο και ενθάρρυνε τα Σκόπια για να επιλύσει το Ονοματολογικό» επεξηγεί ο Μπίμπερ. Τον Σεπτέμβριο του 2017 ο Γιούνκερ μιλά ανοιχτά στην ομιλία του για την Κατάσταση της Ενωσης για την προοπτική διεύρυνσης των Δυτικών Βαλκανίων.

Σχεδόν εκ παραλλήλου το 2017 οι ευρωπαίοι αξιωματούχοι μιλούν ξεκάθαρα για την προοπτική εξόδου της Ελλάδας από τα Μνημόνια, ενώ η Αθήνα έχει αναγάγει σε προτεραιότητά της την επίλυση του Ονοματολογικού. Ευρωπαίος διπλωμάτης επεξηγεί στα «ΝΕΑ» ότι στη σύγχρονη διπλωματία υπάρχουν ανταλλάγματα, χωρίς κατ’ ανάγκη να γίνεται πάντα επακριβής διαβάθμιση και υπολογισμός ακριβείας. «Οταν οι ευρωπαίοι ηγέτες και ιδίως η Ανγκελα Μέρκελ διαπίστωναν ότι ο Τσίπρας έπαιρνε σταδιακά ρόλο εποικοδομητικού συνομιλητή και ακολουθούσε τις μνημονιακές απαιτήσεις, τα περιθώρια διευρύνθηκαν» λέει.

Η προτεραιότητα της Μέρκελ. Εξάλλου, για την Ανγκελα Μέρκελ ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός των Δυτικών Βαλκανίων ήταν προτεραιότητα και η ΠΓΔΜ μία από τις χώρες που θα έκρινε το μέλλον της περιοχής. «Η Ανγκελα Μέρκελ, έχοντας πλήρη κατανόηση των προκλήσεων, ήταν ξεκάθαρα αποφασισμένη να προωθήσει την προσπάθεια διεύρυνσης για τα Δυτικά Βαλκάνια» επισημαίνει ο Ερβάν Φουερέ, ερευνητής στο Κέντρο Ευρωπαϊκών Μελετών (CEPS), ο οποίος θεωρείται κατεξοχήν ειδικός επί της ΠΓΔΜ στις Βρυξέλλες. «Η γερμανίδα καγκελάριος έπαιξε κρίσιμο ρόλο, και παρασκηνιακά, με ιδιαίτερη αποφασιστικότητα για να επιλυθεί το Ονοματολογικό» λέει ο Φουερέ, ο οποίος έχει διατελέσει ειδικός εντεταλμένος και επικεφαλής της αντιπροσωπίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) στα Σκόπια. Τον Σεπτέμβριο του 2017 γίνονται άλλωστε και οι εκλογές στη Γερμανία, που φέρνουν τελικά τον σοσιαλδημοκράτη Ολαφ Σολτς επικεφαλής της γερμανικής οικονομικής πολιτικής. Οπως η Μέρκελ, έτσι και οι γερμανοί Σοσιαλδημοκράτες επιδιώκουν τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό των Δυτικών Βαλκανίων, επεξηγεί ο Φουερέ. Παράλληλα, οι ευρωπαίοι Σοσιαλδημοκράτες είχαν αρχίσει σταδιακά να κλείνουν το μάτι στον Τσίπρα. Τσίπρας και Ευκλείδης Τσακαλώτος προωθούν ήδη μια πιο αξιόπιστη εικόνα στα μάτια αξιωματούχων στις Βρυξέλλες, αλλά κυρίως στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ακολουθώντας τις απαιτήσεις που αποτυπώνονται στις μνημονιακές αποφάσεις του Eurogroup. Κατά πηγές στις Βρυξέλλες «ο πολιτικός χρόνος για την ελληνική κυβέρνηση επιταχύνθηκε όταν ανέλαβε τα ηνία του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών ο σοσιαλδημοκράτης Σολτς, τα θέματα ξεκόλλησαν και οι εξελίξεις ευνόησαν την Αθήνα». Οι πρώτοι μήνες του 2018 βλέπουν κρίσιμες εξελίξεις όσον αφορά το Ονοματολογικό. Τσίπρας και Ζάεφ συναντιούνται στο Νταβός, αναπτύσσουν καλή προσωπική σχέση, ο Ζάεφ πάει Βερολίνο, ο Ζαν – Κλοντ Γιούνκερ κάνει περιοδεία στα Δυτικά Βαλκάνια, ξεκινώντας από τα Σκόπια, όπου τον υποδέχονται έχοντας ξηλώσει πινακίδες σε αεροδρόμιο και αυτοκινητόδρομο προς Ελλάδα. Λίγες μέρες πριν από την περιοδεία Γιούνκερ, ο έλληνας Πρωθυπουργός είχε συνάντηση με την Ανγκελα Μέρκελ στις Βρυξέλλες, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής, με θέμα το Σκοπιανό. «Η Γερμανία υιοθέτησε έναν πιο ενεργό και υποστηρικτικό ρόλο, ενθαρρύνοντας τους ηγέτες των δύο χωρών να προχωρήσουν σε συμφωνία» λέει ο Μπίμπερ. «Η προοπτική της συμφωνίας στέλνει ένα θετικό μήνυμα προς την ΕΕ, ότι η κυβέρνηση Τσίπρα είναι ρεαλιστική, εμπλέκεται σε εποικοδομητικό διάλογο και διαπραγματεύσεις, οπότε μπορεί να απολαμβάνει πλεονεκτήματα σε άλλα ζητήματα». Σε ανάλογο τόνο ο Φουερέ υποστηρίζει ότι «όταν δύο γείτονες έχουν αποφασίσει να επιλύσουν ένα χρονίζον ζήτημα, το γεγονός προσθέτει πολιτικά ένα θετικό ψυχολογικό στοιχείο και επηρεάζει θετικά τις εξελίξεις σε άλλα θέματα. Εν μέσω σοβαρών οικονομικών προβλημάτων, με την Ελλάδα να υποφέρει από ζητήματα κοινωνικού αποκλεισμού και αυστηρής λιτότητας, μια επιτυχία εξωτερικής πολιτικής ανοίγει νέες προοπτικές».

Καθώς ξεκινούν οι διαπραγματεύσεις στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για την έξοδο από τα Μνημόνια, πυκνώνουν, παράλληλα, οι συναντήσεις μεταξύ Τσίπρα και Ζάεφ. Οταν ερωτάται από «ΤΑ ΝΕΑ», ο Σολτς είναι αμετάκλητος: οι αποφάσεις για την ελάφρυνση του χρέους και το πλαίσιο της μεταπρογραμματικής εποπτείας για την Ελλάδα θα περιμένουν μέχρι το Eurogroup του Ιουνίου 2018. Στις 17 Ιουνίου Τσίπρας και Ζάεφ, με παρόντες τον Μάθιου Νίμιτς, τη Φεντερίκα Μογκερίνι και τον Γιοχάνες Χαν, υπέγραψαν την «ιστορική» Συμφωνία των Πρεσπών. Μερικές μέρες αργότερα, στις 21 Ιουνίου, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος στο «ιστορικό» Eurogroup στο Λουξεμβούργο έπαιρνε το εισιτήριο της εξόδου από τα Μνημόνια, συνοδευόμενο από γενναιόδωρη διευθέτηση του χρέους και σημαντικό μαξιλάρι ρευστότητας. Το ΔΝΤ εκφράζει ενδοιασμούς, αλλά συμβιβάζεται. Η χώρα κέρδισε έναν «καθαρό διάδρομο», είπε τότε ο υπουργός Οικονομικών, δέκα ετών. Κάπου τόσο θα χρειαστεί, άλλωστε, για έναν πρώτο ολοκληρωμένο απολογισμό της εφαρμογής και του αντικτύπου της Συμφωνίας των Πρεσπών.

Η έξοδος και οι συντάξεις. Ο ρόλος της Γερμανίας στο κρίσιμο Eurogroup ήταν καταλυτικός. Εν μέσω παζαριών και πριν ακόμη ληφθεί η απόφαση ο Σολτς μέσω εκπροσώπου του διαμηνύει στους γερμανούς δημοσιογράφους ότι χρονικά η διευθέτηση του χρέους θα είναι διψήφια. Λίγους μήνες αργότερα, σε ρεπορτάζ σχετικό με το ζήτημα των συντάξεων, ευρωπαίος αξιωματούχος έλεγε στα «ΝΕΑ» ότι για τον Σολτς ήταν προσωπικό του στοίχημα να αμβλύνει τις αντιρρήσεις της Μπούντεσταγκ και κυρίως του νέου ηγέτη της κοινοβουλευτικής ομάδας των CDU και CSU Ραλφ Μπρινκχάους έναντι της Ελλάδας. Μετά την έξοδο από το πρόγραμμα ήρθαν οι συντάξεις – θα κοπούν ή όχι. Σταδιακά η γερμανική και κατά συνέπεια η ευρωπαϊκή ρητορική αλλάζει, γίνεται ηπιότερη, οι κορόνες για τη μη τήρηση των δεσμεύσεων πέφτουν, σχεδόν ανησυχητικά. Ακόμη και από το ΔΝΤ, καθώς το ενδιαφέρον της Ουάσιγκτον για τα Δυτικά Βαλκάνια ενισχύεται υπό τον φόβο μεγαλύτερης ανάμειξης του ρωσικού και τουρκικού παράγοντα. Ο δημοσιονομικός χώρος για κοινωνικές – προεκλογικές παροχές κρίνεται επαρκής. Ο ειδικός στη Νοτιοανατολική Ευρώπη καθηγητής στην LSE Τζέιμς Κερ – Λίντσι, έχοντας ζήσει σε Ελλάδα και Κύπρο, έχει παρακολουθήσει από κοντά τις εξελίξεις. Αυτές τις ημέρες μάλιστα διερευνάει εντατικά τις λεπτομέρειες της Συμφωνίας των Πρεσπών. Δεν μπορεί να δώσει συγκεκριμένη απάντηση στο ερώτημα γιατί ο Τσίπρας θέλησε να ρισκάρει πολιτικά εντός της Ελλάδας. «Μιλώντας με αξιωματούχους διαπιστώνει κανείς ότι σε περιπτώσεις δυσεπίλυτων ζητημάτων οι ηγέτες κινούνται στη γραμμή “θα σε βοηθήσουμε εδώ, προσπάθησε να επιλύσεις το ζήτημα εκεί”» παρατηρεί. Μπορεί η προοπτική ενός βραβείου Νομπέλ να ήταν αρκετά ισχυρή; «Είναι αυτονόητο ότι η επίλυση ενός τέτοιου ζητήματος οδηγεί προς την κατεύθυνση αυτή. Ξέρουμε ότι για όποιον επιλύσει το Κυπριακό, για παράδειγμα, θα τεθεί ζήτημα επιβράβευσής του με βραβείο Νομπέλ» λέει στα «ΝΕΑ». Με την αξιωματική αντιπολίτευση και τον κυβερνητικό εταίρο του ΣΥΡΙΖΑ στην αντίθετη πλευρά, στην Ευρώπη γνώριζαν ότι το κλειδί για την επικύρωση της Συμφωνίας από την ελληνική Βουλή βρισκόταν στα χέρια του Τσίπρα. Λίγες μέρες πριν από την επίσκεψη Μέρκελ και την κρίσιμη ψηφοφορία, αξιωματούχος που κινείται με άνεση σε Βρυξέλλες και Βερολίνο έλεγε στα «ΝΕΑ» ότι η Ευρώπη θεωρεί πως ο Τσίπρας θα φέρει εις πέρας το ζήτημα. «He will deliver» ήταν η ακριβής του έκφραση. Στις 25 Ιανουαρίου ο Ντόναλτ Τουσκ δήλωνε μέσω Twitter: «Η ακατόρθωτη αποστολή εξετελέσθη». Αγγλιστί; «Mission impossible accomplished».