«Οι απόλυτες αλήθειες γίνονται συχνά παγίδες»

Το ραντεβού με τον ποιητή Τίτο Πατρίκιο ήταν στο σπίτι του. Από εκεί θα πηγαίναμε σε μια ψαροταβέρνα που έχει «ανακαλύψει» στη γειτονιά του. Ο χώρος υποδοχής στο διαμέρισμά του γεμάτος βιβλία, λογοτεχνικά περιοδικά, αποκόμματα εφημερίδων, άλμπουμ, αφίσες από εκδηλώσεις και συνέδρια. Στις βιβλιοθήκες, στα τραπέζια, στους καναπέδες, στις καρέκλες. Μία εξαιρετικά τακτοποιημένη ακαταστασία. Σε ένα ράφι οι μεταφράσεις των έργων του στα γαλλικά, ιταλικά, αγγλικά, γερμανικά, ισπανικά, ρωσικά, ρουμάνικα, σέρβικα, αλβανικά. Ωστόσο η ατμόσφαιρα έχει κάτι το ανάλαφρο, όπως άλλωστε κι ο ίδιος. Αυτό που οι παλιοί έλεγαν «αλαφροΐσκιωτο». Ξεφυλλίζοντας ένα άλμπουμ μού δείχνει, σε μία οικογενειακή φωτογραφία της δεκαετίας του 1920, ένα βάζο. Το ίδιο που βρίσκεται τώρα δίπλα στον καναπέ. Αυτή η συνέχεια από γενιά σε γενιά, η κομψότατη μητέρα του που βλέπω στις φωτογραφίες, το καλοντυμένο πιτσιρίκι που χαζεύω στα παιδικά του ενσταντανέ, μαρτυρούν την αστική καταγωγή του. «Ημασταν citadines» μού επισημαίνει. «Δηλαδή, άνθρωποι της πόλης. Οχι bourgeois που έχει ταξική χροιά».  Πριν φύγουμε, φοράει πάνω από την γκαμπαρντίνα του ένα κόκκινο κασκόλ. Είναι χαρακτηριστική η αδυναμία του στα χρώματα. «Δεν μπορώ να φοράω μαύρα. Νομίζω ότι είμαι “κοράκι”».

Στον δρόμο μού λέει τον «Παπαγάλο». Το ποίημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου που απαγγέλλει στις εγγονές του. Και ότι τον ίδιο τον είχαν αποβάλει από το νηπιαγωγείο επειδή στη χριστουγεννιάτικη γιορτή είχε «χουφτώσει» μία συμμαθήτριά του. Περίμενε ότι ο πατέρας του θα τον μάλωνε. «Εκείνος όμως με άρπαξε, με πέταξε στον αέρα και μου είπε “Μπράβο, λεβέντη μου”». Οι αναφορές στους γονείς του (τον ηθοποιό Σπύρο Πατρίκιο και την επίσης ηθοποιό Λέλα Πατρικίου, το γένος Ιακωβίδη, που και οι δικοί της γονείς ήταν ηθοποιοί) είναι συχνές. Και είναι το πρώτο που τού επισημαίνω αφού δίνουμε την παραγγελία μας. «Μα τους χρωστάω πάρα πολλά. Οπως και στη δεύτερη γυναίκα μου, τη Ρένα. Αυτοί οι τρεις άνθρωποι με έχουν καθορίσει». Του ζητάω να μου αφηγηθεί κάποια σχετικά περιστατικά που θεωρεί καταλυτικά ως προς τη διαμόρφωσή του. Είναι, όπως μου λέει, τα μαθήματα που έχει πάρει από τον πατέρα και τη μητέρα του. Δύο από τον καθένα.

Με τον παραστατικό του λόγο με ταξιδεύει στο 1943, 15 ετών ήταν τότε. «Μια μέρα ο πατέρας μου, που πάντα μου μιλούσε για τις δουλειές του σαν να ήμουν μεγάλος,  με πήγε στο περίφημο ζαχαροπλαστείο “Ηνωμένα Βουστάσια”. Φάγαμε μία πάστα από χαρουπόμελο και μου ανήγγειλε το μεγάλο νέο». Ενας διάσημος κομμωτής, ο Χαμαράκης, είχε μαζέψει όλα τα μεγάλα ονόματα της εποχής και πρότεινε στον Σπύρο Πατρίκιο να είναι ο επικεφαλής του θιάσου που θα έσπαγε ταμεία – το θέατρο άνθιζε στην Κατοχή. «Εγώ ενθουσιάστηκα, πετάχτηκα πάνω, φώναζα μπράβο. Ο πατέρας μου όμως μού είπε ότι δεν μπορούσε να δεχθεί αυτή τη δουλειά. “Εχω δεσμευθεί να δουλέψω με τον Μηλιάδη. Εχω δώσει τον λόγο μου, παιδί μου, το καταλαβαίνεις; Δεν μπορώ να τον αθετήσω”».

Το δεύτερο πατρικό «μάθημα» το πήρε την ίδια εποχή. Οταν ο πατέρας του, πρόεδρος τότε του Σωματείου Ηθοποιών, είχε κατορθώσει να περάσει μία σημαντική τροποποίηση ως προς τον τρόπο πληρωμής των ηθοποιών. Να γίνεται το συμβόλαιό τους βάσει των εισιτηρίων και όχι βάσει ποσού αφού, λόγω του καλπάζοντος πληθωρισμού, οι 1.000, για παράδειγμα, δραχμές, σε πέντε μέρες θα γίνονταν 800, σε λίγο 500 και ούτω καθεξής. Μία μέρα λοιπόν στο άνετο διαμέρισμά τους στην Πλατεία Βάθη – όπου όμως έμεναν με νοίκι, αφού δεν είχαν και δεν απέκτησαν ποτέ δικό τους σπίτι – πήγε ο Σαμαρτζής, ο μεγαλύτερος θεατρικός επιχειρηματίας της εποχής που είχε και το ομώνυμο θέατρο. «Μαζί με κάποιον άλλον που κρατούσε έναν μεγάλο χαρτοφύλακα και φορούσε ρεπούμπλικα. Σαν να τον βλέπω. Κλείστηκαν με τον πατέρα μου στο γραφείο του και σε λίγο ακούσαμε φωνές και καβγά μεγάλο. Ο πατέρας μου έβγαλε τον Σαμαρτζή κρατώντας τον από τον γιακά και τον πέταξε έξω την πόρτα. Του είχε προτείνει να αποσύρει την τροποποίηση και είχε φέρει συμβολαιογράφο για να μας γράψει, ως αντάλλαγμα, ένα μεγάλο, ωραίο σπίτι». Συμφωνούμε ότι ο πατέρας τού δίδαξε εντιμότητα.

Η υπεροψία ύστερα από τη Μακρόνησο

Τα μαθήματα της μητέρας ήταν πιο τσεκουράτα. Σχεδόν ανελέητα. Παρότι τού είχε «ασφυκτική λατρεία», του έχει πει πως όταν, στα 23 του, είχε γυρίσει από την εξορία τής φαινόταν ο πιο αντιπαθητικός άνθρωπος του κόσμου. Δεν μπορούσε να τον υποφέρει. «Είχες τόσο υπεροπτικό ύφος. Επειδή εσύ δεν είχες υπογράψει στη Μακρόνησο, μας κοιτούσες σαν να ήμασταν μύγες». Το δεύτερο περιστατικό συνέβη το 1957. Οταν ο Ιλιά Ερενμπουργκ είχε έρθει στην Ελλάδα, επικεφαλής της πρώτης σοβιετικής, πολιτιστικής επιτροπής που είχε έρθει στη χώρα μας. Η ΕΔΑ είχε αναθέσει στον Τίτο Πατρίκιο, τον Κώστα Κουλουφάκο και την Καίτη Δρόσου (μετέπειτα σύζυγο του Αρη Αλεξάνδρου) να είναι οι συνοδοί του όλο το διάστημα της διαμονής του. Κατά την αναχώρησή του τον συνόδευσαν ώς τη σκάλα του αεροπλάνου, όπως επιτρεπόταν τότε. «Οταν γύρισα σπίτι ανακοίνωσα ενθουσιασμένος ότι ο Ερενμπουργκ, καθώς ανέβαινε το αεροπλάνο, τους είπε ότι εκείνος και ο Κουλουφάκος ήταν οι πιο έξυπνοι νέοι που είχε γνωρίσει στα ταξίδια του. Η μητέρα μου με ρώτησε αν αυτό το είχε γράψει κάπου. Της εξήγησα ότι μου το είπε καθώς ανέβαινε στο αεροπλάνο. «Ε τότε να μην το επαναλάβεις γιατί θα φαίνεσαι γελοίος» ήταν το σχόλιό της». Η μητέρα λοιπόν τον δίδαξε ταπεινοφροσύνη. «Ισως  κάποιες φορές να ήμουν περισσότερο ταπεινόφρων απ’ όσο θα έπρεπε. Αφηνα τους άλλους να με καβαλήσουν».

Οι αναφορές του στη γνωριμία του, στις αρχές της δεκαετίας του 1970 στο Παρίσι, με τη γυναίκα του Ρένα Σταυρίδη έχουν μία απόχρωση μποέμ, περιπετειώδους και επαναστατικού κοσμοπολιτισμού. Μου αφηγείται τη μοιραία συνάντησή τους σε ένα φιλικό σπίτι (αρκετούς μήνες αφότου μία φίλη του, κατηγορώντας τον για την ανέμελη ερωτική ζωή του, του είπε ότι υπήρχε μόνο μία γυναίκα, η Ρένα Σταυρίδη, που θα μπορούσε να του βάλει τα δύο πόδια σε ένα παπούτσι). Το πώς παρέσυρε όλη την παρέα σε ένα φτηνό ισπανικό εστιατόριο ώστε να συνεχισθεί η βραδιά παρόλο που την άλλη μέρα έπρεπε να ξυπνήσει νωρίς. Τον κεραυνοβόλο έρωτα. Μια ιστορία «προδοσίας» που του αποκάλυψε η Ρένα για έναν σύντροφο που δεν τον ενημέρωσε ότι έλληνας πρόξενος στις Βρυξέλλες ανανέωνε τα διαβατήρια των διωκόμενων από τη χούντα. Εναν καβγά για τον μαοϊσμό πάνω από έναν irish coffee. «Αν και, όταν γνώρισα τη Ρένα είχα περάσει τα 40, μαζί της ένιωσα κάτι που δεν είχα νιώσει για κανέναν άλλον. Την απόλυτη ταύτιση».

«Μόνο εσείς έχετε χάσει άνθρωπο;»

Δέκα χρόνια μετά την «αναχώρησή» της, έχει συμφιλιωθεί με την απώλεια; Αντί για απάντηση, αφηγείται ένα περιστατικό που συνέβη το 2013, στην Ιταλία, όταν του είχαν απονείμει ένα μεγάλο ποιητικό βραβείο. «Με αφορμή αυτή τη βράβευση, με είχαν καλέσει σε ένα διεθνές φεστιβάλ Ποίησης στη Βενετία. Στην εκδήλωση υπήρχε μια μεγάλη οθόνη όπου θα προβάλλονταν ποιήματά μου τα οποία θα απήγγελλα εγώ στα ελληνικά και ένας ιταλός ηθοποιός στα ιταλικά. Και ξαφνικά βλέπω ότι θα προβάλλονταν τα Τρία Ποιήματα για τη Ρένα. Πάω στη διευθύντρια της εκδήλωσης και της λέω να τα βγάλει αμέσως διότι είναι προσωπικά ποιήματα. Και με κάνει σκουπίδι. “Δεν ντρέπεστε, κύριε; Τι είναι αυτά που λέτε; Δεν είναι προσωπικά. Ανήκουν σε όλους. Εχουν χάσει και άλλοι δικό τους άνθρωπο. Νομίζετε ότι μόνο εσείς είστε; Το ποίημα θα ειπωθεί”. Και ειπώθηκε».

Η κουβέντα ξαναγυρίζει σε προηγούμενα χρόνια, στην αφήγησή του μπαινοβγαίνει το Κόμμα. Ακόμη και, ηθικολογικά, σε περιστατικά της προσωπικής του ζωής. Μου λέει για μία κυρία που πολύ τον είχε γοητεύσει, αλλά δεν προχώρησε μαζί της γιατί δεν του επέτρεπε το Κόμμα. Προλαβαίνει την ερώτησή μου. «Την είχα αποδεχθεί αυτήν την ηθική. Πάνω απ’ όλα ήταν η εικόνα του Κόμματος. Δεν θα έπρεπε να κάνουμε κάτι που θα τη θίξει». Και πότε έκανε την υπέρβαση; «Την πρώτη φορά που είπα ψέμα στο Κόμμα». Ηταν το 1961, ζούσε, με την πρώτη γυναίκα του, στο Παρίσι. Εφυγε από το σπίτι για μία πολύ σημαντική συνεδρίαση που θα κρατούσε όλη τη νύχτα. «Πηγαίνοντας με το μετρό, κάθεται απέναντί μου μια ξανθιά. Κούκλα. Αρχίζει μάλιστα να μου χαμογελάει. Καθώς κατέβαινε στη στάση της μου κάνει κάτι σαν νόημα. Την τελευταία στιγμή κάνω ένα σάλτο και την ακολουθώ. Ηταν μία Πολωνέζα που σπούδαζε με υποτροφία στη Σχολή Καλών Τεχνών. Στο Κόμμα είπα ότι αρρώστησα… Βέβαια, ακόμη πιστεύω ότι δεν ήταν καθόλου σωστό αυτό που έκανα. Ηταν σημαντική συνεδρίαση».

Μιλάμε για ηθική και για απόλυτες αλήθειες. «Οι αξίες που έχουν απόλυτη και κοινωνική επιβολή, τελικά εξυπηρετούν την κάθε μορφή εξουσίας. Οι σημαντικές είναι αυτές που ρυθμίζουν την προσωπική σου ηθική. Απόλυτες αλήθειες μπορεί να υπάρχουν μόνο στις ατομικές μας συμπεριφορές. Να μη σκοτώσω εγώ, να μην κλέψω εγώ. Οχι, να μην κάνουμε κάτι όλοι μαζί. Οι απόλυτες αλήθειες στην πολιτική και την κοινωνία γίνονται, συχνά, παγίδες. Χρειάστηκε να προχωρήσω στη ζωή για να διαπιστώσω ποιες αλήθειες μπορούν να σταθούν».

«Το όνειρό τους είναι η πλήρης εξουσία»

Σήμερα, του φαίνεται περισσότερο βαρετό ή μελαγχολικό να μιλάει για την Αριστερά; «Βαρετό. Αλλωστε για ποια Αριστερά; Πριν φύγω για το Παρίσι ήξερα ότι υπάρχει μία. Του ΚΚΕ. Μετά ανακάλυψα ότι υπάρχουν πολλές Αριστερές. Και πολλοί μαρξισμοί. Αλλος ο μαρξισμός του νεαρού Μαρξ, άλλος του ώριμου Μαρξ, άλλος του Ενγκελς. Βέβαια όλα αυτά γίνονταν σταδιακά. Και ήταν καλό διότι κάθε τόσο ανακάλυπτα έναν καινούργιο εαυτό μου». Πάντα μέσα από την Αριστερά; «Μέσα από τον αντικομφορμισμό  της Αριστεράς που, όλο και πιο συχνά, ερχόταν σε σύγκρουση με τον κομφορμισμό της. Και κυρίως με τη δίψα της εξουσίας και της επιβολής της δικής της δικτατορίας. Χρειάστηκε να μεγαλώσω πολύ για να καταλάβω ότι δεν υπάρχουν καλές δικτατορίες». Θεωρεί ότι το πιο συνεπές και ειλικρινές που ελέχθη επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ είναι αυτό που είχε πει η κυρία Μπαζιάνα. Οτι έχουν την κυβέρνηση αλλά δεν έχουν την εξουσία. «Αυτό είναι το όνειρό τους. Να αποκτήσουν την πλήρη εξουσία. Το θέμα όμως είναι να αποδεχθείς ότι η εξουσία μοιράζεται. Και ελέγχεται. Δεν είναι ούτε απεριόριστη ούτε αιώνια».

Προς το τέλος, οι συζητήσεις γίνονται, κατά κανόνα, πιο πυκνές. Μιλάμε για τον «Πολιορκημένο χρόνο» που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες μαζί με ένα βιβλίο 52 σελίδων. Περιλαμβάνει επτά μελοποιημένα από τον Ανδρέα Κατσιγιάννη ποιήματά του και τις αφηγήσεις από τον ίδιο των ποιητή οκτώ ακόμη ποιημάτων. Τραγουδούν οι Φοίβος Δεληβοριάς, Γιάννης Κότσιρας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Απόστολος Μόσιος, Γιώργος Νταλάρας, Μίλτος Πασχαλίδης, Γιώργος Περρής. Μιλάμε για τον ρόλο της Ιστορίας. «Την Ιστορία και το παρελθόν τα εργαλειοποιούν όσοι θέλουν να δικαιολογήσουν πράξεις του παρόντος». Τι τον κάνει να νιώθει Ελληνας; «Το ότι μιλάω μια γλώσσα που ομιλείται συνεχώς επί τρεις χιλιάδες χρόνια. Ανήκω σε αυτή τη γλώσσα». Είναι αισιόδοξος για το μέλλον της χώρας. Γελάει. «Αν είναι να καταστραφούμε γιατί να στεναχωρηθώ από τώρα;… Οχι, δεν πρόκειται να καταστραφούμε. Αυτό που με ανησυχεί πολύ όμως είναι ο εκπατρισμός των νέων ανθρώπων και η συνεχής μείωση του πληθυσμού».

Καθώς φεύγουμε τον ρωτάω ποιο είναι το τελευταίο του γραπτό. Το έγραψε τον Δεκέμβριο. Τίτλος, Αντίπαλες Δυνάμεις. «Η αλήθεια έχει τόση δύναμη, που μπορεί να νικήσει και το πιο καλοστημένο ψέμα. Το ψέμα έχει τόση δύναμη, που μπορεί να επανέλθει παριστάνοντας μία νέα αλήθεια».

ΒΑΡΚΑ

Ιοφώντος 31, Αθήνα

Ψαρόσουπα για δύο      €9,80

Καραβιδόψιχα      €12,00

Βραστά λαχανικά      €5,90

Ψωμί      €1,40

Ανθρακούχο νερό      €3,50

Σύνολο €32,60