Κριτική του κυνικού λόγου

Μια βουλευτής που διακρίθηκε για το ταλέντο της να μετατρέπει σε πανδαιμόνιο κάθε πρωινή τηλεοπτική εκπομπή που είχε την έμπνευση να την καλέσει, δοξάστηκε ως υψίφωνος της λαϊκής Δεξιάς, της αυθεντικής, της «χριστοδουλικής» Δεξιάς του Κυρίου, και είχε πολλές κατάρες αναπέμψει εναντίον των προδοτών της Μακεδονίας μας, αίφνης είδε το φως της λογικής. Οχι μόνον έδωσε την ψήφο της στις Πρέσπες, αλλά επανέλαβε και την περίφημη (και, παρεμπιπτόντως, ορθότατη) φράση του Θόδωρου Πάγκαλου, πως αυτό το κράτος, η Βόρεια Μακεδονία ντε, τόσο μας συμφέρει να υπάρχει, ώστε «αν δεν υπήρχε θα έπρεπε να το εφεύρουμε». Αλλο ένα θαύμα στον δρόμο για την Δαμασκό – ή για την οδό Κατεχάκη, όπου εδρεύει το υπουργείο Προ-Πο.

Μέσα στο κοινοβουλετικό σούρτα φέρτα των ημερών, με βουλευτές να γίνονται αντικείμενο χρησιδανείου, βουλευτές να αλλάζουν όχι μόνον κόμματα και φανέλες, αλλά και απόψεις και ιδέες, με φλογερούς μακεδονομάχους να μεταμορφώνονται σε πεφωτισμένους της ρεαλπολιτίκ (αρκεί να μείνουν στο υπουργείο ή να βρουν θέση στο ψηφοδέλτιο) και άλλους, που κάποτε σύχναζαν στα μέτωπα λογικής να ανακαλύπτουν την ιερή πηγή του «πατριωτισμού», που αναβλύζει ψήφους και ανανεώνει πολιτικές καριέρες, ξεχωρίζω την περίπτωσή της. Προσφέρει μια ακόμη, αλλά πραγματικά πανηγυρική, δικαίωση της αθάνατης ρήσης του Μαρξ (του Γκράουτσο Μαρξ): Αυτές είναι οι απόψεις μου, αν δεν σας αρέσουν έχω κι άλλες.

Γράφτηκε πως η πολιτική ζωή έχει μπει στην εποχή της γκαζόζας – της αφρώδους ελαφρότητας δηλαδή. Με πόση ελαφρότητα και ανεμελιά μετατοπίζονται οι κάποτε κατακόκκινες διαχωριστικές γραμμές και αναπνέουν ως ανάλαφρες μπουρμπουλήθρες οι χθεσινοί βαρύγδουποι λόγοι. Πώς δοξάζονται για τη μνημονιακή τους συνέπεια οι κάποτε αντιμνημονιακοί. Πώς προσκαλούνται εγκαρδίως σε προοδευτικά μέτωπα εκείνοι που ώς χθες ήταν από την άλλη όχθη του ή εμείς ή αυτοί, οι διεφθαρμένοι γερμανοτσολιάδες, οι παλιοί που «μας κατέστρεψαν». Πώς οι χθεσινοί συνδαιτυμόνες γίνονται αποσυνάγωγοι και ανταλλάσσουν απειλές. Ναι, είναι η εποχή της γκαζόζας. Μα όταν, για να προληφθούν τα χειρότερα και να απογομωθούν οι εκβιασμοί, η Βουλή καλείται να αλλάξει τον Κανονισμό της, λίγο πριν διαλυθεί ησύχως για τις εκλογές. Οταν οι κανόνες του παιχνιδιού αλλάζουν ενώ το παιχνίδι παίζεται, οι βουλευτές παίρνουν το ελεύθερο να μετακομίζουν αλλά και οι κοινοβουλευτικοί αρχηγοί να παραμένουν αρχηγοί δίχως βουλευτές.

Οταν οι θεσμοί κόβονται στον πάγκο του χασάπη, σε κοινή θέα, ενώπιον του πελάτη, δίχως προσχήματα. Κι όταν εκείνοι που, όταν ήταν αριστεροί, κατήγγελλαν, δικαίως, τα πελατειακά ήθη και την αντιμετώπιση του κράτους ως πειρατικού λάφυρου για το κόμμα που κυβερνά, δηλώνουν τώρα ψηφοδόχοι προστάτες όσων «είναι ή φιλοδοξούν να γίνουν δημόσιοι υπάλληλοι», ως εάν η Αριστερά όταν κυβερνά να περνά από την κληρονομιά του Μαρξ (του Κάρολου) στην κληρονομιά του Κωλέττη και του Δηλιγιάννη. Τότε η πολιτική δεν είναι απλώς στον καιρό της γκαζόζας. Εχει ταυτόχρονα περάσει στο ανώτατο στάδιο του κυνισμού. Για το οποίο θα έπρεπε ίσως να εφευρεθεί ένας νέος όρος – ο όρος κυνισμός μοιάζει με understatement.

Ο κυνισμός, βέβαια, ήταν πάντα στο γενετικό υλικό της πολιτικής. Και μπορεί, αραιωμένος, σε μικρές δόσεις να είναι ανεκτός από το σώμα της δημοκρατίας. Σε μεγάλες δόσεις, όμως; Συμπυκνωμένος και απροσχημάτιστος;

Ο Νίκος Δεμερτζής έγραφε πως υπάρχουν δύο ειδών κυνισμοί. Είναι άλλος ο σαρκαστικός και ειρωνικός κυνισμός των από πάνω, όπου αξίες και αρχές λειτουργούν προσχηματικά και όπου ο ισχυρότερος παίκτης αποκαλύπτει τη μάσκα του, χαμογελά με κατανόηση στον αδύναμο αντίπαλό του συνεχίζοντας μολοντούτο να τον καταπιέζει. Και είναι άλλος ο καγχαστικός, δυσφορικός και μοιρολατρικός κυνισμός των από κάτω, που λειτουργεί ως ψυχική παρακαμπτήριος της ντροπής και ως άμυνα απέναντι σε δύσκολες συνθήκες ζωής που δεν μπορούν να αλλάξουν. Κι είναι, επίσης, άλλος ο εποικοδομητικός κυνισμός που επιτρέπει στους πολίτες, με ειρωνεία, σκεπτικισμό και επιφυλακτικότητα, να παίρνουν απόσταση από τις μισαλλόδοξες «αλήθειες» και τις διχαστικές πολιτικές επαγγελίες, να αποκτούν αντισώματα στο πολιτικό ψέμα. Κι είναι άλλος ο κυνισμός που μηδενίζει τα πάντα, δυσπιστεί απέναντι σε όλα, ρέπει στη συνωμοσιολογία και τη διακωμώδηση των πάντων. Ο ένας είναι συμβατός με τη δημοκρατία, μπορεί μάλιστα να αποδειχθεί παράγοντας υγείας, αν ενεργοποιήσει δυνάμεις που θα αλλάξουν τους άθλιους όρους του πολιτικού ανταγωνισμού. Ο δεύτερος είναι καταστροφικός, ακυρωτικός της δημοκρατίας.

Τι από τα δύο γεννά ο γκαζοζέν αφρός των κοινοβουλευτικών ημερών; Θα το μάθουμε στις κάλπες. Κι ας ελπίσουμε ότι δεν θα είναι πια αργά. Θα μας το μαρτυρήσει, πρώτα, η συμμετοχή στις εκλογές. Θα φανεί αν ένας εποικοδομητικός κυνισμός θα φέρει στις κάλπες περισσότερους από τους αποκαρδιωτικά λίγους του μαραμένου Σεπτεμβρίου του 2015 (πεντέμισι εκατομμύρια μόλις από επτά εκατομμύρια το 2009) ή ακόμη λιγότερους. Θα φανεί, επίσης, από τη σύνθεση της επόμενης Βουλής. Θα καθρεφτίζει μια χώρα που η εμπειρία της κρίσης έκανε κάπως σοφότερη ή θα δούμε άλλη μια πινακοθήκη τεράτων (ή τερατωδών μετριοτήτων) σαν αυτή που παρακολουθούμε άναυδοι να παρελαύνει τώρα μπροστά στα μάτια μας;

• Ο τίτλος, «Κριτική του κυνικού λόγου», ειρωνική παραλλαγή της «Κριτικής του καθαρού λόγου» του Καντ, παραπέμπει στο διάσημο ομότιτλο βιβλίο του Πέτερ Σλόντερταϊκ (1983).