Το Παγκόσμιο Μουσείο και τα Μάρμαρα

Μιλώντας στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» ο νυν διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου Χάρτβιχ Φίσερ μας είπε ότι τα Γλυπτά (κατά την Ελλάδα «Μάρμαρα» διότι αποτελούν αναπόσπαστα κομμάτια ενός αρχιτεκτονικού όλου) εκτιθέμενα σε διαφορετικά μουσεία «αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές μιας απίστευτα πλούσιας και πολυεπίπεδης ιστορίας». Στόχο έχουν να αναδείξουν, σύμφωνα με τον Χ. Φίσερ «τη διασυνδεσιμότητα [διαφορετικών] πολιτισμών». Οι δηλώσεις αυτές αποτελούν ευθεία αναφορά στο ιδεολογικό αφήγημα που για πρώτη φορά εμφανίστηκε τον Δεκέμβριο του 2002 ως «Δήλωση επί της Σημασίας και της Αξίας των Παγκόσμιων Μουσείων». Υπεγράφη από 18 μουσεία (συμπεριλαμβανομένου του Βρετανικού Μουσείου), όλα με συλλογές που αποκτήθηκαν κατά τη διάρκεια αποικιοκρατίας ή άλλων πράξεων επιβολής σε τρίτα κράτη.

Τα τελευταία χρόνια λόγω διεθνών συμβάσεων και ενωσιακής νομοθεσίας δημιουργήθηκε μία έντονη τάση επιστροφής αρχαιοτήτων στις χώρες προέλευσής τους. Οι συλλογές των μουσείων αυτών βρέθηκαν στο στόχαστρο. Συνεπώς υπήρχε ανάγκη εύρεσης ενός επιχειρήματος που θα «νομιμοποιούσε» τη διατήρηση των συλλογών αυτών και θα ελαχιστοποιούσε τον κίνδυνο επιστροφής. Αυτόν ακριβώς τον ρόλο κλήθηκε να επιτελέσει η θεωρία του Παγκόσμιου Μουσείου. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή πολιτιστικοί θησαυροί διαφορετικών χωρών εκτίθενται όλοι μαζί προκειμένου ο επισκέπτης να προβεί σε συγκρίσεις και να διακρίνει αναλογίες μεταξύ τους.

Ωστόσο το επιχείρημα αυτό εμφανίζεται επιστημονικά ασταθές. Χρειάζεται άραγε κανείς να διατηρήσει αρχαιότητες, οι οποίες έχουν αποκτηθεί παράνομα ή ανήθικα προκειμένου να επιτύχει τη σύγκριση διαφορετικών πολιτισμών; Μπορεί ένα ανήθικο μέσο να «νομιμοποιείται» στον βωμό εξυπηρέτησης ενός καλώς (αν υποθέσουμε ότι υφίσταται τέτοιος) εννοούμενου σκοπού;

Επιπλέον φαίνεται η έννοια του Παγκόσμιου Μουσείου να διακρίνει δύο τάξεις μουσείων, τα «παγκόσμια» και τα «άλλα». Είναι σαφές ωστόσο ότι ένα μουσείο μπορεί να επιτελεί στον τομέα του έναν ρόλο μοναδικό χωρίς απαραίτητα να είναι παγκόσμιο (δηλαδή να παρουσιάζει διαφορετικούς πολιτισμούς). Η θεωρία του «διεθνισμού» της πολιτιστικής κληρονομιάς της οποίας οπαδοί είναι τα κράτη – εισαγωγείς αρχαιοτήτων που διαθέτουν μεγάλους οίκους δημοπρασίας, διεθνούς φήμης συλλέκτες και σημαντική αγορά αρχαιοτήτων και έργων τέχνης πρεσβεύει την ελεύθερη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών με όσο το δυνατόν λιγότερη ρύθμιση και προστασία επιδιώκοντας συγκεκριμένα συμφέροντα. Κατ’ αυτούς η πολιτιστική κληρονομιά δεν σχετίζεται με εθνική ταυτότητα και εθνικό πολιτισμό. Ανήκει γενικά και αόριστα στην ανθρωπότητα, αποτελεί μέρος μίας παγκόσμιας κληρονομιάς, και συνεπώς μπορεί να αποκτάται από οποιονδήποτε μπορεί να πληρώσει το τίμημά της. Οπως εύστοχα παρατηρεί ένας διακεκριμένος διευθυντής μουσείου των Ινδιών, K. Singh: «Το Παγκόσμιο Μουσείο είναι μία θεωρία που έχει τη δική της ιστορία και τα δικά της συμφέροντα να εξυπηρετήσει. Εν τέλει το Παγκόσμιο Μουσείο δεν έχει ως στόχο την προστασία της παγκόσμιας κληρονομιάς παρά μόνον της δικής του».

Στις δηλώσεις στις οποίες προέβη ο κ. Φίσερ καθίσταται σαφές ότι το Βρετανικό Μουσείου παραμένει πιστό στη θεωρία του Παγκόσμιου Μουσείου και στην ανάγκη να εξυπηρετηθεί η σύγκριση των πολιτισμών. Αναρωτιέται όμως κανείς πώς η σύγκριση των πολιτισμών (η οποία μπορεί να διενεργηθεί και στη βάση άλλων αρχαιοτήτων προερχομένων από την Ελλάδα και όχι μόνο κατ’ ανάγκη των Μαρμάρων του Παρθενώνα) υπερτερεί της κοινής λογικής: να διατηρείται διαμελισμένο ένα πολιτιστικό αγαθό όταν υπάρχει η δυνατότητα έκθεσής του ως ενιαίου όλου προς όφελος τόσο της εθνικής όσο και της παγκόσμιας κληρονομιάς.

Η Ειρήνη Σταματούδη είναι καθηγήτρια (pr.) στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, εξωτερική σύμβουλος για ζητήματα πολιτιστικής κληρονομιάς στο υπουργείο Πολιτισμού (1999-2018). Διετέλεσε μέλος επιτροπών ΥΠΠΟΑ για την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα