«Γιατί μαϊμουδίζεις τον καημό μου;»

Η νουβέλα του Χόφμαν «Ο Ζάντμαν» θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα του ύστερου γερμανικού ρομαντισμού και από τα πρώτα δείγματα νουβέλας τρόμου. Παγιδευμένος από το ψυχικό τραύμα του μυστηριώδους θανάτου του πατέρα του, ο Ναθάνιελ φεύγει από το σπίτι του για σπουδές, όπου παγιδεύεται σε μια αλλόκοτη ερωτική ιστορία που τον οδηγεί στο έγκλημα και στην τρέλα. Αυτή είναι η βάση πάνω στην οποία έστησε την παράστασή του ο Θέμελης Γλυνάτσης, ο οποίος επέστρεψε στη σκηνή του Skrow, δυο χρόνια  μετά την όπερα δωματίου «Cendrillion» της Πολίν Βιαρντό. Ειδικά για την περίσταση περιγράφει στα «Πρόσωπα» την έλξη του ανοίκειου, του «σατανικού συντρόφου, αυτού που είναι δίπλα μας, αυτού που είναι όμοιός μας».

«Υπάρχει ένα υπόγειο μοτίβο που στοιχειώνει ολόκληρη την νουβέλα του Χόφμαν “Ο Ζάντμαν” και αυτό είναι το μοτίβο του doppelgänger – λέξη που στα ελληνικά αποδίδεται συνήθως ως το “διπλό” ή ως ο “σωσίας”. Δυστυχώς σε όλες τις γλώσσες, η μετάφραση θυσιάζει τη δυναμικότατη γερμανική σημασία, που δεν περιγράφει απλώς την δαιμονική φανέρωση του διπλού μας(σ.σ.: εαυτού), αλλά χαρτογραφεί την πορεία αυτού του διπλού, που φαντάζει να περπατά δίπλα μας (ή να έρχεται προς το μέρος μας). Αυτός ο σατανικός σύντροφος, αυτός που είναι δίπλα μας, αυτός που είναι όμοιός μας, είναι η επιτομή του ανοίκειου και του φόβου. Αυτός είναι ο πυρήνας της ιστορίας του Χόφμαν – η αφήγηση κινείται παράλληλα με την υποσυνείδητη πορεία του βασικού χαρακτήρα, του Ναθάνιελ, προς το διπλό του, προς αυτή τη διαβολική στιγμή που το διπλό γυρνά και μας κοιτά, αποκτά οντότητα και μας επιτίθεται μέσω της οικειότητας που μοιραζόμαστε με αυτό.

Το βλέμμα του διπλού είναι η στιγμή που το καθρέφτισμά μας αποτυπώνεται στα μάτια του άλλου, που είναι ίδιος. Παραδοσιακά, η συνάντηση με το διπλό ισοδυναμεί με θάνατο  ή με παράνοια – η απόλυτη ομοιότητα, συνεπώς, συνδέεται με την ακραία εμπειρία του μηδενός (εκεί συναντιέται ο θάνατος και η τρέλα). Ας δούμε όμως τον μηχανισμό – εντός του σύμπαντος του γερμανικού ρομαντισμού, όπου συντελείται η σχάση του εγώ που μιλά στον εαυτό του (εξού και ο Αμλετ είναι ο απόλυτος ρομαντικός ήρωας), είναι απολύτως λογικό ο “εσωτερικός μονόλογος” του εγώ προς το εγώ να μεταμορφωθεί σε έναν φαουστικό διάλογο μεταξύ του εγώ με το εγώ. Αυτή η μοιραία συνάντηση, που συντελείται αφότου το εγώ έχει συνθλιβεί κάτω από το ασήκωτο βάρος της εμπειρίας του να είναι υποκείμενο (καθότι αυτή είναι η απόλυτα τραυματική εμπειρία – η συνειδητοποίηση της υποκειμενικότητάς μας και η ταυτόχρονη αίσθηση πως είμαστε εξ ορισμού κομμένοι από τον κόσμο), είναι η στιγμή που το εγώ βλέπει το εγώ, και αυτό το βλέμμα είναι που διαλύει εντέλει το εγώ. Αρα, το διπλό, αυτός ο στοιχειωμένος περιπατητής, είναι το κομμάτι του εαυτού μας που επιθυμεί την αναίρεσή μας, λαχταρά το βίωμα της εκμηδένισης. Είναι το κομμάτι μας στο οποίο μυστήρια τείνουμε για να βιώσουμε την ηδονή του μηδενός που έπεται όχι απλά της επίθεσης ενάντια στο συμπαγές εγώ, αλλά του απόλυτου χλευασμού του.

Διόλου τυχαίο πως ο Χάινριχ Χάινε, στο ποίημά του “Der Doppelgänger”, όπου ο νεαρός εραστής συναντά το διπλό του κάτω από το παράθυρο μιας παλιάς αγαπημένης, γράφει “γιατί μαϊμουδίζεις (äffst) τον καημό μου;” (η μίμηση της μαϊμούς είναι πάντα επιθετική, μας μοιάζει τόσο πολύ, και όμως την εκλαμβάνουμε ως συνειδητά κοροϊδευτική). Αυτό το μοτίβο, λοιπόν, είναι που δονεί ολόκληρο τον Ζάντμαν του Χόφμαν – η τραυματική εμπειρία της συνάντησης με αυτό που μας σπάει, μας αναιρεί και μας χλευάζει, που μας παύει από μοναδικότητες».