Οι κρίσεις είναι οι καλύτερες περίοδοι για τη σάτιρα. Αλλά εδώ έχουμε τη σάτιρα που προκαλεί κρίση.
Ο λόγος για την κρίση Μπέμερμαν. Το όνομα του σατιρικού τηλεπαρουσιαστή του δεύτερου γερμανικού καναλιού ZDF, Γιαν Μπέμερμαν, βρίσκεται στο επίκεντρο διπλωματικού πολέμου μεταξύ Γερμανίας και Τουρκίας με ευρωπαϊκή διάσταση.
Δουλειά του Μπέμερμαν είναι η σάτιρα. Και σε μια χώρα με την παράδοση της Γερμανίας στο πολιτικό καμπαρέ, ο Μπέμερμαν την υπηρετεί ακολουθώντας το αξίωμα του Κουρτ Τουχόλσκι: «Τι επιτρέπεται στη σάτιρα; Τα πάντα».
Τα πάντα; Ακόμα και ένα ποίημα για τον Ερντογάν με όλα τα κλισέ του συρμού για τους Τούρκους και χαρακτηρισμούς όπως «κτηνοβάτης» που «χτυπάει Κούρδους και χριστιανούς βλέποντας παιδικά πορνό», «ο τούρκος πρόεδρος με μικρό μόριο»; Οχι βέβαια. Αυτό απαγορεύεται. Διότι είναι λίβελος, λοιδορία. Αυτό το ποίημα είχε στην εκπομπή του «Νeo Magazin Royale» στο κανάλι ZDF, στις 31 Μαρτίου, για να δείξει στον Ερντογάν τη διαφορά ανάμεσα στη σάτιρα και στην τέχνη που προστατεύεται και στη λοιδορία που τιμωρείται.
Είχε προηγηθεί η οργισμένη αντίδραση του τούρκου προέδρου για άλλη σατιρική εκπομπή στη γερμανική τηλεόραση, το «Extra 3» του ARD, που καυτηρίαζε τις φυλακίσεις δημοσιογράφων και την αστυνομική βία κατά γυναικών στην Τουρκία. Ο Μπέμερμαν όμως δεν έμεινε στη σάτιρα. Εσπασε ο ίδιος το φράγμα της λοιδορίας. Επίτηδες και εν γνώσει των συνεπειών του νόμου.
Ο νόμος εν προκειμένω είναι η αναχρονιστική παράγραφος 103 του γερμανικού ποινικού κώδικα, που πρωτοδιατυπώθηκε το 1871 και ορίζει ότι «όποιος προσβάλλει τον ηγεμόνα ενός κράτους που δεν ανήκει στο γερμανικό Ράιχ τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο έτη». Η παράγραφος 103 διατηρήθηκε και μεταπολεμικά στον γερμανικό ποινικό κώδικα (StGB) για «προσβολή οργάνων και εκπροσώπων ξένων κρατών». Ορίζει αυστηρότερη ποινή, φυλάκιση μέχρι τρία έτη. Τελευταία φορά ενεργοποιήθηκε το 1967 με την επίσκεψη του σάχη της Περσίας που ζήτησε να τιμωρηθούν οι διαδηλωτές για το σύνθημα: «Η Περσία είναι στρατόπεδο συγκέντρωσης».
Τη θυμήθηκε ύστερα από σχεδόν 50 χρόνια ο Ερντογάν. Με νότα στον γερμανό πρεσβευτή στην Αγκυρα ζήτησε τη δίωξη του Μπέμερμαν. H Μέρκελ βιάστηκε να συμφωνήσει με τον Ερντογάν ότι ήταν «συνειδητή» προσβολή εκ μέρους του Μπέμερμαν. Χθες και παρά την αντίθετη θέση των συγκυβερνώντων Σοσιαλδημοκρατών, έδωσε πράσινο φως στην ποινική δίωξη. Σε ένα κράτος δικαίου, δεν είναι υπόθεση της κυβέρνησης αλλά της ανεξάρτητης Δικαιοσύνης να αποφανθεί αν πρόκειται για προσβλητική λοιδορία ή όχι. «Τον τελευταίο λόγο έχουν η εισαγγελία και τα δικαστήρια» είπε η Μέρκελ. Ανήγγειλε και την αλλαγή της παραγράφου 103. Μένει όμως η πικρή γεύση της υποταγής της στον Ερντογάν, τον οποίο χρειάζεται στην προσφυγική κρίση.
Πράγματι ο Μπέμερμαν έκανε ό,τι έκανε απολύτως συνειδητά και στοχευμένα. Προέβλεψε τη δίωξη από τον Ερντογάν, του συνέστησε μάλιστα γνωστό γερμανό δικηγόρο που ανέλαβε στο μεταξύ τη δική του υπεράσπιση. Προέβλεψε ότι το ZDF θα κατεβάσει την εκπομπή του από την ιστοσελίδα, όπως και έγινε λίγες ημέρες αργότερα. Στο μεταξύ ζει υπό αστυνομική προστασία, απέχει παντελώς από οποιαδήποτε εμφάνιση ακόμα και στα κοινωνικά δίκτυα. Εύκολο δεν είναι για κάποιον που από μικρός ήθελε να γίνει δημοσιογράφος.
Ο 35χρονος Μπέμερμαν, γιος ανακριτή από τη Βρέμη, ξεκίνησε από την εφημερίδα του σχολείου, πέρασε στην τοπική εφημερίδα και αργότερα με δική του εκπομπή στο δημόσιο ραδιόφωνο Radio Bremen. Παλαιότερος συνάδελφος θυμάται να του λέει: «Ακόμα και η είδηση για βομβιστική επίθεση στη Γάζα ακούγεται από σένα σαν ανέκδοτο». Ο μεγάλος δάσκαλός του ήταν ο Χάραλντ Σμιτ, από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του θεάτρου, του πολιτικού καμπαρέ και της τηλεοπτικής σάτιρας στη Γερμανία. Οσοι συνεργάστηκαν μαζί του τον περιγράφουν ως άνθρωπο που είναι στοχοπροσηλωμένος, ανυπόμονος, που αποδέχεται με δυσκολία τη μετριότητα στο περιβάλλον του.
Οι εκπομπές του είναι απαιτητικές γιατί δεν μένει στα προφανή. Εξέθεσε και τον γνωστό τηλεπαρουσιαστή Γκίντερ Γιάουχ, ο οποίος τον Μάρτιο του 2015 κάλεσε στην εκπομπή του τον υπουργό Οικονομικών τότε Γιάνη Βαρουφάκη και έδειξε την επίμαχη σκηνή με σηκωμένο το μεσαίο δάχτυλο στους Γερμανούς. Με αυτή τη σκηνή από το 2013 τελείωνε το τραγούδι του Μπέμερμαν για τον Βαρουφάκη, ο οποίος τότε τον ευχαρίστησε, τώρα τον στηρίζει: «Η Ευρώπη έχασε πρώτα την ψυχή της, τώρα χάνει και το χιούμορ της. Κάτω τα χέρια από τον Μπέμερμαν» έγραψε στο twitter.
«Οι συζητήσεις και η κριτική στον Μπέμερμαν για το ποίημα Ερντογάν ανήκουν στις επιφυλλίδες και όχι στις αίθουσες δικαστηρίων» έγραψαν σε ανοιχτή επιστολή συγγραφείς και καλλιτέχνες όπως οι Σιμπίλε Μπεργκ, Τέα Ντορν, Κάτια Ρίμαν, Ματίας Μπραντ. Η ελευθερία του λόγου της επιστήμης και της τέχνης που εγγυάται το άρθρο 5 του γερμανικού Συντάγματος είναι αδιαπραγμάτευτη, λέει τώρα η Μέρκελ για να περιορίσει τη ζημιά. Υστερα από όλα αυτά ακυρώνεται και μια επίσκεψη που σχεδίαζε σε καταυλισμό προσφύγων στην Τουρκία.
Η υπόθεση Μπέμερμαν έφτασε και στην Ευρωβουλή με την πολιτική καταδίκη του Ερντογάν από όλες τις πλευρές. «Οχι μόνο δεν μας φέρνει πιο κοντά με την Τουρκία, αλλά μας απομακρύνει περισσότερο» διαπίστωσε ο πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ.
