Ο ήλιος, ο Πυθαγόρας και οι πρόσφυγες

Είκοσι χρόνια συμπληρώθηκαν στις 18 Μαρτίου από τον θάνατο του Οδυσσέα Ελύτη. Οι μελετητές του θεωρούν, σε γενικές γραμμές, ότι τον έχουν ξεκλειδώσει μάλλον οριστικά και ότι το μόνο που απομένει να δούμε είναι αν η ποιητική του τέχνη όπως και η κοσμοθεωρία που την υποστηρίζει έχουν τα θεμέλια για να αντέξουν στις επιθέσεις του χρόνου. Υπάρχουν μετά οι προσωπικές προτιμήσεις, εκείνοι που είναι πιο κοντά στη δική του ποίηση παρά στου Γιώργου Σεφέρη και το αντίθετο ή κάποιοι που αισθάνονται πιο κοντά σε άλλους κορυφαίους έλληνες ποιητές. Υπάρχουν πάλι εκείνοι που υπήρξαν αφειδώλευτοι θαυμαστές της ποίησής του και κάτι νιώθουν τώρα να κλονίζεται μέσα τους και άλλοι πάλι που βλέπουν το αντίθετο, παλιές επιφυλάξεις τους να λειαίνονται και η ποίησή του να ομορφαίνει με την πατίνα του χρόνου.  

Παρ’ όλα αυτά, όπως αποδεικνύεται ξανά, η καλή ποίηση δεν μπορεί παρά να μας εκπλήσσει στο διηνεκές. Και να ανακαλύπτονται νέες πτυχές της. Στην περίπτωση του Ελύτη, που μετά το Νομπέλ όχι μόνο συνέχισε να ζει στο δυάρι της Αναγνωστοπούλου αλλά έγραψε και μερικές από τις καλύτερες συλλογές του (λ.χ. «Τα Ελεγεία της Οξώπετρας»), αυτό είναι φυσικό. Και όχι μόνο όταν η επικαιρότητα ανακαλεί δραματικά την ποίησή του, με την αντίστιξη ανάμεσα στο δικό του Αιγαίο του φωτός, δηλαδή της δικαιοσύνης, και στο άδικο των πτωμάτων των προσφύγων που ξεβράζονται στις ακτές του ίδιου τού τόπου καταγωγής του, της Λέσβου, η οποία βρέθηκε ξαφνικά, εξ αυτού του λόγου, στα χείλη όλων (και τι θα έλεγε άραγε για όλα αυτά αν ζούσε;).

Μας εκπλήσσει και για άλλους λόγους. Κάποιοι από αυτούς φωτίστηκαν σε μαθητικό συνέδριο για τον ποιητή που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη (ήταν προγραμματισμένο να γίνει στο Ζωγράφειο της Κωνσταντινούπολης, αλλά από τον φόβο τρομοκρατικών χτυπημάτων συγκλήθηκε στις εγκαταστάσεις του έτερου συνδιοργανωτή, των Εκπαιδευτηρίων Μαντουλίδη) και στο οποίο συμμετείχαν επίσης αρκετοί πανεπιστημιακοί και μελετητές του έργου του. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις ήταν της Αλεξάνδρας Σαμουήλ, αναπληρώτριας καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Η οποία, εμβαθύνοντας στην περίφημη «ηλιακή μεταφυσική» του νομπελίστα ποιητή, εντόπισε  τα θεμέλιά της – μάλλον για πρώτη φορά με τόση σαφήνεια – στον Πλάτωνα, στην «Πολιτεία», αλλά κυρίως στον «Τίμαιο», και στην αριθμολογία των πυθαγόρειων φιλοσόφων. Είπε μεταξύ άλλων: «Υπάρχει μια σχεδόν ταυτιστική αναλογία, που αποτελεί τη βάση της ηλιακής μεταφυσικής του Ελύτη, ανάμεσα σε έναν “μέγα και αόρατο ηθικόν (…) ήλιο” και τον ήλιο ως φυσικό στοιχείο.  

Παρότι εύλογη, αυτή η αναλογία φυσικού φωτός, του ήλιου, και δικαιοσύνης, δεν είναι μια ποιητική επινόηση του Ελύτη (…). Αλλωστε ο ίδιος δηλώνει σχεδόν σαφώς την “πηγή” του στον λόγο που εκφώνησε στην Ακαδημία της Στοκχόλμης κατά τη βράβευσή του. Εκεί, αφού αναφέρει τους Ηράκλειτο, Πλάτωνα και Ιησού, αναγνωρίζει και αυτός, όπως – αν και με διαφορετικό τρόπο –  και εκείνοι, ότι “εντός του κόσμου τούτου εμπεριέχεται και με τα στοιχεία του κόσμου τούτου ανασυντίθεται ο άλλος κόσμος, ο πέραν, η δεύτερη πραγματικότητα”, στην οποία στοχεύει η ποίηση». Κατόπιν η Αλεξάνδρα Σαμουήλ παραθέτει μια ακόμη φράση του Ελύτη: «Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι σε εποχές υγιείς το κάλλος ταυτίσθηκε με το αγαθόν και το αγαθόν με τον ήλιο» και επισημαίνει ότι και η αναλογία αγαθού – ήλιου είναι πλατωνική, καθώς στην «Πολιτεία» ο Πλάτωνας λέει ότι για να υπάρχει δικαιοσύνη πρέπει πρώτα να οριστεί το αγαθό, το οποίο όμως μόνο ως απεικόνιση του ήλιου μπορεί να γίνει κατανοητό και να οριστεί. Επομένως αυτό που κάνει ο Ελύτης, κατά την Αλεξάνδρα Σαμουήλ, είναι ότι αντικαθιστά την ιδέα του αγαθού με μια απτότερη έκφρασή του, τη δικαιοσύνη, πραγματικό στόχο άλλωστε της ιδανικής πολιτείας, παραλαμβάνοντας και διευρύνοντας μια προϋπάρχουσα αναλογία του ελληνικού φυσικού κόσμου με τον νοητό. Και ορίζοντας ως αποστολή της ποίησής του την εξουδετέρωση του σκότους διά του φωτός. Πρόκειται για μια ψυχική πορεία του έλληνα ποιητή από το «φυσικό στο αισθητικό» και από το «αισθητικό στο ηθικό», οι τέσσερις ακμές της οποίας (η «Αρετή με τις τέσσερις ορθές γωνίες» του «Αξιον Εστί») ενδεχομένως αναπαριστούν τον μυσταγωγικό αριθμό της ιεράς, πυθαγόρειας τετρακτύος, τον αριθμό 4, που αναφέρεται άλλωστε στο έργο.

Στο θέμα του κόσμου που κατασκεύασε ο Ελύτης αναφέρθηκε, με άλλο τρόπο, και ο (ομότιμος) καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ερατοσθένης Καψωμένος. Μίλησε για τη «Μυθολογία του Αιγαίου» την οποία δεν θεωρεί εγχείρημα τοπικής εμβέλειας, καθώς τη συνέδεσε με τα αδιέξοδα του δυτικού πολιτισμού όπως εκφράστηκαν από πολύ σημαντικούς ξένους καλλιτέχνες και ποιητές του 19ου και του 20ού αι. (Ζιντ, Βαλερί, Ματίς, Πικασό, Καμί κ.ά.), οι οποίοι αναζητούσαν διεξόδους στο μεσογειακό μοντέλο σημασιοδότησης του κόσμου. Ρεύμα που, κατά τον ομιλητή, επανέρχεται και στο τέλος του 20ού αι. με την ιδέα του «νησιωτισμού» που αντιπαραβάλλεται στην «παγκοσμιοποίηση». Οι έλληνες ποιητές είχαν ως προς αυτό το προνόμιο μιας βιωματικής εμπειρίας. Και ο Ελύτης οικοδόμησε αυτό το μεσογειακό πρότυπο, τη «Μυθολογία του Αιγαίου», μια «πλήρη κοσμολογία και ανθρωπολογία», βασισμένη πάνω στη σχέση του ανθρώπου με τη φύση και της φύσης με τον πολιτισμό. Η διαφορά ανάμεσα στο κυρίαρχο δυτικό και το ελληνικό μεσογειακό πρότυπο, όπως την αντιλαμβάνεται ο Ερατοσθένης Καψωμένος, είναι ότι στη μυθολογία του Αιγαίου η σχέση του ανθρώπου (και του πολιτισμού) με τη φύση νοείται ως σχέση αρμονίας και ισορροπίας, ενώ στο δυτικό πρότυπο νοείται ως σχέση αντιπαλότητας. Ενώ μια ακόμη διαφορά έγκειται στην απόλυτη προτεραιότητα του χρησιμοθηρικού ή «εργαλειακού» ρασιοναλισμού που επικρατεί στο δυτικό πρότυπο έναντι μια συνύπαρξης μυστικισμού και ορθολογισμού του μεσογειακού μοντέλου. Αυτές και άλλες διαφορές, γνωστές στον Ελύτη, τον ωθούν να μιλήσει για δύο αντίθετου προσανατολισμού πολιτισμικά πρότυπα και να θεωρητικοποιήσει τον ελληνικό πολιτισμό, ξεδιπλώνοντας μια ελληνική κοσμογονία (στη «Γένεσι» του «Αξιον Εστί»), στην οποία όμως δεν υπάρχει Θεός – δημιουργός πριν από τη δημιουργία του κόσμου.

Σύμφωνα με τη Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, καθηγήτρια (ομότιμη) στο Αριστοτέλειο της Θεσσαλονίκης, που μίλησε για τη σχέση του Ελύτη με τον υπερρεαλισμό, στο κίνημα του Μπρετόν ο Ελύτης είδε, μεταξύ άλλων, μια ονειρική σύλληψη του κόσμου που προσιδίαζε στη δική του πλατωνική αντίληψη για τα πράγματα, αλλά και μια διέξοδο στη δυτική απομάγευση του κόσμου: «Αυτή η υπερπραγματικότητα περιέβαλε τα πνευματικά και ψυχικά φαινόμενα που ο δυτικός ορθολογισμός είχε παραμερίσει, όπως η πρωτόγονη μαγεία, η διάσταση του μύθου στους αρχαϊκούς πολιτισμούς, η μαγική και αναλογική σχέση του ανθρώπου με την ύλη, το φροϊδικό ασυνείδητο.

Ισως ο Ελύτης, περισσότερο από άλλους, ένιωσε χάρη στα παιδικά του οράματα μέσα στην ομορφιά του ελληνικού φωτός και της φύσης ότι αυτά που ζητούσε ο υπερρεαλισμός βρίσκονταν εδώ μπροστά μας, στην Ελλάδα του Ομήρου και της Σαπφώς, σε μια χώρα όπου το θαύμα συνέχιζε να υπάρχει ακόμη. Και το θαύμα ή το θαυμαστό ήταν ακριβώς ο βασικός στόχος των υπερρεαλιστών». Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου επισημαίνει μάλιστα ότι η αισιοδοξία στην ποίηση του Ελύτη δεν είναι παρά μια προσπάθεια υπέρβασης, όπως αυτή που έκαναν και οι υπερρεαλιστές, όπως και εκείνη που είχε από την αρχαιότητα τη δύναμη «να εκτινάξει ψηλά στην ψυχή τα οράματα της αρετής». Υπέρβαση όμως τίνος πράγματος;

«Ο Ελύτης, μεγαλωμένος σε δύσκολους καιρούς, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όπως ο σημερινός, εποχή προσφυγιάς όπως η σημερινή, σε εποχές μελαγχολίας που προκαλούσαν η κρίση και οι δύσκολες συνθήκες, δεν ήθελε να εγκλωβιστεί σε μια ποίηση που απλώς εξέφραζε επώδυνα συναισθήματα. (…) Και βρήκε στην “υπέρβαση” τον τρόπο να καταπολεμήσει την αρνητική πλευρά της ζωής, με σεβασμό στη δυνατότητα που έχει δοθεί στον άνθρωπο να υπερβαίνει τον εαυτό του, να φαντάζεται και να προσπαθεί να κάνει τον κόσμο καλύτερο, πιο φωτεινό, πιο διαυγή, όπως τον βλέπουμε στην ελληνική φύση, μέσα από τις λυτρωτικές ποιητικές εικόνες που είχε διδάξει ο υπερρεαλισμός, εικόνες που ανακαίνιζαν και αναζωοδοτούσαν τη σκέψη μας και τη δράση μας μέσα στον κόσμο».

Επιβεβαιώνοντας εν μέρει τα παραπάνω και στατιστικά, ο ποιητής, κριτικός και βιβλιογράφος Δημήτρης Δασκαλόπουλος, που μίλησε με θέμα «Ερωτας και θάνατος στον Ελύτη», είπε ότι η λέξη με τη μεγαλύτερη συχνότητα αναφοράς στις ποιητικές συλλογές του Ελύτη είναι «ήλιος» που εμφανίζεται 200 φορές. Αντίθετα, στην αναμέτρηση έρωτα – θανάτου το απρόσμενο (;) αποτέλεσμα είναι ότι κερδίζει οριακά ο θάνατος με 79 αναφορές έναντι 72.

Εξαιρετικές εργασίες από σχολεία και φοιτητές 
Για τον ποιητή έγιναν πολλές ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις όπως του Γιώργου Γεωργή για τις σχέσεις του Ελύτη με την Κύπρο, του Νικήτα Παρίση για την «Ελληνική οικουμενικότητα του Οδυσσέα Ελύτη», της Ολυμπίας Ταχοπούλου για τη σχέση του Ελύτη με τη μοντέρνα ζωγραφική (που περιελάμβανε και μια ωραία ανάλυση για τον Θεόφιλο στον οποίο «ο Ελύτης βλέπει έναν ποιητή – ζωγράφο»), του Ντέιβιντ Κόνολι («Ο Ελύτης ως μεταφρασεολόγος»), της Λίνας Λυχναρά για τους βυζαντινούς αποήχους στο «Αξιον Εστί», του Γιώργου Παπαναστασίου, του Γιάννη Πάσχου, της Ιφιγένειας Τριάντου, της Ελπινίκης Νικολουδάκη-Σαρή, του Θωμά Κοροβίνη, του Νικόλαου Αδάμου, της Ανθούλας Δανιήλ και άλλες στις οποίες ο χώρος δεν επιτρέπει αναλυτική αναφορά. Το ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας έδωσε παράσταση και το Μουσικό Σχολείο Βόλου συναυλία μελοποιημένης ποίησης του Ελύτη. Τα σχολεία από την Ελλάδα, την Κωνσταντινούπολη, την Κύπρο, τη Νέα Υόρκη άφησαν εξαιρετικές εντυπώσεις με τις εργασίες τους, ενώ συμμετείχε και η Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας (Τρίτο Εργαστήριο Ζωγραφικής), καθώς 23 φοιτητές και απόφοιτοί της, με την επιμέλεια της επίκουρης καθηγήτριας Ερατώς Χατζησάββα, παρουσίασαν έκθεσή τους με έργα εμπνευσμένα από την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Επίσης προβλήθηκαν ταινίες των Γιώργου Σγουράκη, Λάκη Παπαπαστάθη για τον Ελύτη. Το Διεθνές Μαθητικό Συνέδριο, που για πέμπτη χρονιά διοργανώθηκε με την καθοριστική οργανωτική συμβολή των διευθυντών του Ζωγράφειου Λυκείου Κωνσταντινούπολης και των Εκπαιδευτηρίων Μαντουλίδη Θεσσαλονίκης (Γιάννη Δεμιρτζόγλου και Ασπας Χασιώτη αντίστοιχα) δείχνει έναν δρόμο επικοινωνίας ανάμεσα στη Δευτεροβάθμια και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

Η έκθεση στο Τελλόγλειο
Στο μεταξύ συνεχίζεται (μέχρι τις 31 Μαΐου) η έκθεση «Ο κόσμος του Οδυσσέα Ελύτη. Ποίηση και ζωγραφική» στο Τελλόγλειο Ιδρυμα Τεχνών της Θεσσαλονίκης, σε επιμέλεια Τάκη Μαυρωτά, με τη συμπαράσταση της ποιήτριας Ιουλίτας Ηλιοπούλου. Η έκθεση, που εγκαινιάστηκε στις 18 Μαρτίου από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, περιλαμβάνει το σύνολο του εικαστικού έργου του Ελύτη αλλά και έργα γνωστών καλλιτεχνών εμπνευσμένα από την ποίησή του. Βασίζεται σε έκθεση που είχε πραγματοποιηθεί το 2011 στο Ιδρυμα Θεοχαράκη στην Αθήνα.