Διαχρονία της κρίσης

Γνωρίσαμε τον γερμανό δραματουργό του Μεσοπολέμου Εντεν φον Χόρβατ από δύο γερμανοθρεμμένους θεατρικά σκηνοθέτες μας, τον Γιώργο Μιχαηλίδη και τον Γιώργο Ρεμούνδο. Ο πρώτος ήδη σκηνοθέτησε στο Ανοιχτό Θέατρο τις «Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης» όπου έκανε την ελληνική του πρώτη εμφάνιση ο Λευτέρης Βογιατζής. Ο υπογράφων τότε ρισκάρισε την πρόβλεψη ότι ο νέος ηθοποιός θα γινόταν σύντομα μια δύναμη του θεάτρου μας.

Ο Ρεμούνδος σκηνοθέτησε στο Εθνικό το 1981 το έργο του Χόρβατ «Καζιμίρ και Καρολίνα» με πρωταγωνιστή τον Νικήτα Τσακίρογλου.

Το 1989 ο Βασίλης Παπαβασιλείου με μια γενναία διανομή σκηνοθέτησε το σκοτεινό έργο του γερμανού δραματουργού «Πίστη, αγάπη, ελπίδα». Ο Χόρβατ καλλιέργησε ένα είδος μορφολογικού θεάτρου που στη Γερμανία έχει παράδοση και ονομάζεται «λαϊκό» (και τεχνικά στικ αφού η δομή αποτελείται από διαδοχή σύντομων σκηνών καθημερινότητας, κάτι σαν στιγμιότυπα). Στην Ελλάδα είχαμε την τύχη να έχουμε πολύ νωρίτερα (1795) τον «Χάση» του Γουζέλη, το αρθρωτό έργο ενός εφήβου 15 χρόνων που σατιρίζει έναν υπαρκτό συμπολίτη του στη Ζάκυνθο σε μια σειρά ασύνδετων μεταξύ τους σκηνών. Με παραπομπή βέβαια στο λαϊκό ερασιτεχνικό ιταλογενές θέατρο της Ζακύνθου, παιγμένο από ερασιτέχνες άντρες στις Απόκρεω, τις «ομιλίες».

Θα μου επιτραπεί λοιπόν να παραπέμψω στις απόψεις που διατύπωσα πριν από τριάντα και είκοσι πέντε χρόνια για τον ιδιότυπο μορφολογικά αλλά έξοχο ως πολιτικό στίγμα γερμανό συγγραφέα, σύγχρονο του νεαρού Μπρεχτ.

Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ. «Ο Χόρβατ ξαναήρθε τα τελευταία χρόνια στην επιφάνεια. Σύγχρονος του Μπρεχτ, είχε σκεπαστεί από την επιβλητική σκιά του. Δεν είναι όμως τυχαία η επαναπροσέγγιση του έργου του. Ανανεωτής του λαϊκού έργου, μιας δοκιμασμένης φόρμας στη Γερμανία, συγκρότησε τη δραματουργία του πάνω σε εντελώς διαφορετικό μοντέλο από τον επικό ή τον διαλεκτικό δρόμο του Μπρεχτ. Το παλιό λαϊκό έργο έχει τις ρίζες του στον Γκράμπε τού “χωρατό, σάτιρα, ειρωνεία και βαθύτερο νόημα”, αργότερα πλουτίστηκε με τον νατουραλισμό, έγινε διάσημο προς τα έξω με τον τολμηρό “Γύρο” (“Γαϊτανάκι”) του Σνίτσλερ. Ο ίδιος ο Μπρεχτ δεν είναι έξω από αυτήν την παράδοση με τα “Ταμπούρλα στη νύχτα”.

Ο Χόρβατ καταπιάστηκε συνειδητά να ανανεώσει το είδος κρατώντας την ανοιχτή του φόρμα και τους δημοφιλείς πυρήνες του, αλλάζοντάς του όμως στίχο και προικίζοντάς το με καθαρή κριτική προοπτική.

Το λαϊκό έργο αφηγείται μια ιστορία οικεία, ευανάγνωστη, άμεση θεματικά. Προσφεύγει στο επίκαιρο, το προσιτό, το αναγνωρίσιμο. Η δομή των έργων του χρησιμοποιεί την τεχνική της διαίρεσης σε σκηνές, σε γρήγορες εναλλαγές και παράλληλες αφηγηματικές ενότητες που συντρέχουν προς έναν τελικό σκοπό.

Στο “Καζιμίρ και Καρολίνα” ο Χόρβατ τοποθετεί τη δράση χρονικά στην άνοδο του ναζισμού και επιλέγει ως τόπο τη Γιορτή της Μπίρας τον Οκτώβριο, μια τυπική γερμανική λαϊκή ξεφάντωση. Μέσα σε αυτόν τον χωρόχρονο τα πρόσωπά του (επιλεγμένα με σοφία απ’ όλα τα στρώματα του λαού που συμφύρεται στη γιορτή) αποκαλύπτουν την αλλοτρίωσή τους μέσα από τις καθημερινές επαναλαμβανόμενες σχέσεις τους. Αυτό επιτυγχάνεται με τη γλώσσα. Η γλώσσα του Χόρβατ είναι τεχνητή, κατασκευασμένη έτσι ώστε να αποκαλύπτει την ιδεολογία των αντιηρώων του, δηλαδή την “ψευδή” τους συνείδηση. Γλώσσα τυποποιημένη, άχρωμη, κενή, σχεδόν παροιμιακή, αφόρτιστη, απρόσωπη, συναισθηματικά στείρα. Γλώσσα κοινωνικής ευήθειας. Αν αυτό δεν γίνει κατανοητό στην παράσταση, δεν θα καταλάβει ο θεατής γιατί αυτά τα ανθρωπάκια που κυνηγάνε το σημαντικό στο Ζέπελιν ή στα νούμερα του βαριετέ θα βρουν σε λίγα χρόνια καταφύγιο και σκέπη στη συναισθηματικά και ηχητικά φορτισμένη γλώσσα του Γκέμπελς.

Η ψευτιά της γλώσσας σημαίνει απώλεια της συνείδησης και μόνο μια άλλη ψευτιά άλλου τόνου μπορεί να οδηγήσει στην ψευδαίσθηση μιας νέας συνείδησης, κάλπικης επίσης. Ο Χόρβατ, επειδή φαίνεται απλός, δεν παίζεται απλοϊκά. Οι οικείες μαριονέτες του απαιτούν δυναμικά σχήματα και αδρές χαράξεις» (1981).

«Ο Χόρβατ χαρακτηρίζει τα έργα του ηθογραφίες, και είναι, αν δεν συγχέουμε τον όρο με την ευτελισμένη σημασία που έλαβε στον τόπο μας. Εχουμε να κάνουμε με μια στοιχειώδη καταγραφή του κοινωνικού παρόντος∙ η γλώσσα, οι κοινωνικοί άξονες, οι οικονομικές συνιστώσες, ακόμη και η αστυνομική ειδησεογραφία, είναι τα υλικά της δραματουργίας αυτού του είδους. Αλλά η συγγραφική συνείδηση διατηρεί το δικαίωμα της αφαίρεσης, της πυκνότητας, της διάκρισης. Ετσι το ρευστό της πραγματικότητας παγώνει, η γραφικότητα γίνεται εφιαλτική, οι τύποι και οι συνθήκες υψώνονται σε τερατεία, πεδία αναφοράς. Η καθημερινότητα αλληγορείται» (1989).

Στον Τεχνοχώρο Cartel στον υποβαθμισμένο Βοτανικό, ανάμεσα σε δημόσιους παλιατζήδες και κλειστά πλέον βιοτεχνικά εργαστήρια, παίζεται το «Καζιμίρ και Καρολίνα» του Χόρβατ σε σκηνοθεσία, διασκευή και μουσική επιμέλεια Δημοσθένη Παπαδόπουλου.

Ο Παπαδόπουλος εκλήθη να ανεβάσει το έργο του Χόρβατ το οποίο αναφέρεται στη μεγάλη οικονομική κρίση (ανεργία, πορνεία, ανηθικότητα κ.τ.λ.) στη Γερμανία που οδήγησε στη χιτλερική μεσσιανική ουτοπία, πριν καταλήξει στα στρατόπεδα, στους φούρνους και στην εκατόμβη εκατομμυρίων νεκρών, και εκλήθη σε μια Ελλάδα της κρίσης, της ανεργίας, του ευτελισμού των αξιών, της λαμογιάς και συνάμα της σπατάλης, του ευτελούς θεάματος και διαπλεκόμενου πλούτου να βρει το ελληνικό Ανάλογον. Και τον βοήθησε ακόμη και το χωροχρονικό περιβάλλον.

Για να φτάσει κανείς στην οδό Αγίας Αννης στον Βοτανικό, όπου το θέατρο Καρτέλ περνάει από δημόσια έκθεση παλιατζίδικων προϊόντων, διασχίζει μια εκτεταμένη υπαίθρια σύναξη ανθρώπων που ζεσταίνονται με αναμμένες φωτιές και γύρω γύρω τα γνωστά τρίκυκλα φορτωμένα με σιδηρικά, στρώματα, τηλεοράσεις, κρεβάτια, καλοριφέρ μαζεμένα από τα σκουπίδια.

Ενα περιβάλλον στην πράξη ειρηνικό, κανείς φόβος, νοικοκυραίοι άνθρωποι είναι, προϊόντα μιας κρίσης ανάλογης με τη γερμανική που καταγράφει ο Χόρβατ.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ο Δημοσθένης Παπαδόπουλος ενέταξε τον «μύθο» του λαϊκού έργου στο περιβάλλον και αντί για γερμανικά τραγούδια της μπιραρίας γέμισε τα αφτιά μας με γύφτικα κλαρίνα, βαριά ρεμπέτικα και σουξέ των σκυλάδικων. Εξοχα!

Ο σκηνικός χώρος που οργάνωσε ο ΜακΛέλαν, οι φωτισμοί του έμπειρου Μπιρμπίλη, τα βίντεο του Χρήστου Δήμα στον σημαδιακό χώρο με την γκαραζόπορτα του παλιού εργοστασίου δημιούργησαν το πλαίσιο να καθοδηγηθούν ταλαντούχοι ηθοποιοί σε μια αισθητικά άψογη παράσταση.

Με Καρολίνα την Ευτυχία Γιακουμή και Καζιμίρ τον Βασίλη Μπισμπίκη το έργο απογειώθηκε με δύο έμπειρους και συνειδητούς ερμηνευτές στο κέντρο και γύρω τους ως έξοχοι δορυφόροι συλλειτούργησαν η Ελεονώρα Αντωνιάδου (Μαρία), ο Μάνος Καζαμίας (Σπέερ), η Ιουστίνα Ματιασέκ (Ελλη), ο Ιάσων Παπαματθαίου (Φραντς), η Μαρία Σκαφτούρα (Ερνα), ο Παναγιώτης Σούλης (Σούλτσινερ) και ο Στέλιος Τυριακίδης (Χόφμαν).

Παρήγορο αποκεντρωμένο θέατρο ποιότητας.  

Μετάφραση – σκηνοθεσία: Δημοσθένης Παπαδόπουλος
Σκηνικά – κοστούμια: Kenny MacLellan
Παίζουν: Ελεονώρα Αντωνιάδου, Ευτυχία Γιακουμή, Μάνος Καζαμίας, Ιουστίνα Ματιασέκ, Βασίλης Μπισμπίκης, Ιάσων Παπαματθαίου, Μαρία Σκαφτούρα, Παναγιώτης Σούλης, Στέλιος Τυριακίδης
Πού: Στον Τεχνοχώρο Cartel (Αγίας Aννης & Μικέλη 4, Βοτανικός, τηλ. 6939-898258