Ο αρχιτέκτονας της γερμανικής ενοποίησης

Λίγες μέρες μετά τη συμπλήρωση των 89 ετών, ο Χανς Ντίτριχ Γκένσερ, ένας από τους πολιτικούς που επηρέασαν όσο λίγοι την ευρωπαϊκή πολιτική στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, πέθανε το βράδυ της Πέμπτης, όπως έκανε γνωστό χθες ο προσωπικός του βοηθός. Από τους αρχιτέκτονες της γερμανικής ενοποίησης, ο Γκένσερ διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών πρώτα της Δυτικής Γερμανίας και κατόπιν της ενιαίας Γερμανίας επί 18 χρόνια, τόσο υπό τον καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ όσο και υπό τον καγκελάριο Χέλμουτ Κολ.

Γεννήθηκε στο Χάλε της Ανατολικής Γερμανίας. Πήρε μέρος στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και λίγο πριν από τη λήξη του τον Μάιο του 1945, ως υποδεκανέας στη Στρατιά Βενκ που ενεπλάκη στη μάχη του Βερολίνου, αιχμαλωτίστηκε και κρατήθηκε ως αιχμάλωτος πολέμου πρώτα υπό αμερικανική και κατόπιν υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Απελευθερώθηκε μερικούς μήνες αργότερα και ξεκίνησε να εργάζεται ως βοηθός οικοδόμου ενώ παράλληλα σπούδαζε Νομικά. Στις 20 Αυγούστου 1952 ο Γκένσερ πέρασε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Εγινε μέλος του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (FDP), ανέβηκε τα σκαλιά της ιεραρχίας και την 1η Οκτωβρίου 1974 έγινε πρόεδρός του.

Ομως ήδη από τις εκλογές του 1969 ο Γκένσερ είχε ουσιαστική συμμετοχή για τον σχηματισμό κυβερνητικού συνασπισμού μεταξύ Σοσιαλδημοκρατών και Φιλελευθέρων και τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς ανέλαβε καθήκοντα υπουργού Εσωτερικών στην κυβέρνηση του καγκελάριου Βίλι Μπραντ. Κατά τη διάρκεια της θητείας του συνέβη η Σφαγή του Μονάχου, όταν στους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1972 στο Μόναχο μέλη της ισραηλινής αποστολής έπεσαν θύματα απαγωγής και δολοφονίας από παλαιστινιακή τρομοκρατική οργάνωση. Ο Γκένσερ πρότεινε στους απαγωγείς να κρατήσουν τον ίδιο ως όμηρο και να απελευθερώσουν τα μέλη της ισραηλινής αποστολής, πρόταση που αυτοί απέρριψαν.

Τον Μάιο του 1974, μετά την παραίτηση του Βίλι Μπραντ και τον σχηματισμό κυβέρνησης από τον Χέλμουτ Σμιτ, ο Γκένσερ ανέλαβε τα καθήκοντα του αντικαγκελάριου και υπουργού Εξωτερικών. Υπό την ιδιότητά του αυτή ο Γκένσερ είχε ουσιαστική συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις για την Τελική Πράξη της ΔΑΣΕ (Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη) στο Ελσίνκι. Ως υπουργός Εξωτερικών, μαζί με τον καγκελάριο Σμιτ πραγματοποίησαν διαμεσολαβητικές προσπάθειες προς την κατεύθυνση της Μόσχας, προλειαίνοντας το έδαφος ώστε η σοβιετική ηγεσία να δεχθεί τελικά να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ σχετικά με τους πυρηνικούς πυραύλους μέσου βεληνεκούς.

Ακολούθησε το 1982 η εκλογή στην καγκελαρία τού Χέλμουτ Κολ και ο Γκένσερ εκλήθη και πάλι να ηγηθεί του υπουργείου Εξωτερικών, ενώ ανέλαβε και το αξίωμα του αντικαγκελάριου. Ως υπουργός Εξωτερικών υποστήριξε μια συμβιβαστική εξωτερική πολιτική μεταξύ Ανατολής και Δύσης και ανέπτυξε στρατηγικές για την εφαρμογή μιας ενεργούς πολιτικής αποκλιμάκωσης, τη συνέχιση του διαλόγου με την ΕΣΣΔ και την εμβάθυνση της ενοποίησης των ευρωπαϊκών κοινοτήτων. Ιδίως μετά το 1987 ο Γκένσερ υπήρξε οπαδός μιας «ενεργού πολιτικής αποκλιμάκωσης» ως ένδειξη ανταπόκρισης στις προσπάθειες που κατέβαλλε η Σοβιετική Ενωση. Υποστήριξε επίσης τη διαδικασία πολιτικών μεταρρυθμίσεων ιδίως στην Πολωνία και την Ουγγαρία. Πρωτοστάτησε στη γερμανική ενοποίηση.

Εντονη κριτική έχει ασκηθεί στην απόφασή του για πρόωρη αναγνώριση της ανεξαρτησίας των πρώην γιουγκοσλαβικών Δημοκρατιών της Σλοβενίας και της Κροατίας από τη Γερμανία τον Δεκέμβριο του 1991. Η αναγνώριση είχε συμφωνηθεί μόνο με την Αυστρία, αποτελούσε κατάφωρη παραβίαση της Τελικής Πράξης της ΔΑΣΕ και αντέβαινε σε απόφαση του Συμβουλίου Υπουργών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, καθώς οποιασδήποτε αναγνώρισης κράτους της πρώην Γιουγκοσλαβίας έπρεπε να είχε προηγηθεί αξιολόγηση των πορισμάτων της Επιτροπής Μπαντεντέρ. Ο Γκένσερ κατηγορήθηκε ότι επέσπευσε κατ’ αυτόν τον τρόπο τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και τον πόλεμο που επακολούθησε. Ο τότε γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Χαβιέ Πέρες ντε Κουέγιαρ είχε προειδοποιήσει τη γερμανική κυβέρνηση ότι τυχόν αναγνώριση της Σλοβενίας και της Κροατίας θα οδηγούσε στην επέκταση των εχθροπραξιών στη Γιουγκοσλαβία.

Στις 18 Μαΐου 1992 ο Γκένσερ αποχώρησε οικειοθελώς από την κυβέρνηση ύστερα από 23 χρόνια συνολικής θητείας.

Ο κίνδυνος του εθνικοσοσιαλισμού
«Η πιο έντονη ανάμνησή μου» έγραψε στην αυτοβιογραφία του ο Χανς Ντίτριχ Γκένσερ, «παραμένει το τέλος του πολέμου, η 8η Μαΐου 1945. Κάτι που είχα συναισθανθεί από τότε. Η αίσθηση πως είχαμε ξαναγεννηθεί αποδείχθηκε η απαρχή μιας νέας ιστορικής περιόδου, που δεν μας επιτρέπει όμως να ξεχάσουμε την εποχή πριν από την ώρα μηδέν. Πίστευα πάντοτε ότι αποτελεί ιδιαίτερη ευθύνη της γενιάς μου να μην επαναληφθεί αυτό που είχε συμβεί από το 1933 έως το 1945 από Γερμανούς στη Γερμανία. Αυτό το καθήκον παραμένει. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε την αναγέννηση του εθνικοσοσιαλισμού, καθώς σε αυτόν υποβόσκουν όλες οι μορφές του κακού: αλαζονεία, περιφρόνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ξενοφοβία και εθνικός εγωισμός εις βάρος των άλλων κρατών».