[Νύγδην] Με τον Τσίρκα ή με τον Λανγκ;

Θυμάμαι μια συζήτηση ανάμεσα στον Στρατή Τσίρκα και τον Βασίλη Ραφαηλίδη το 1968, έπειτα από μια προβολή της κλασικής ταινίας του Φριτς Λανγκ «Ο δράκος του Ντύσελντορφ» στο Ινστιτούτο Γκαίτε. Ο Τσίρκας είχε ενοχληθεί από το περίφημο τέλος της ταινίας, εκεί όπου ο υπόκοσμος της πόλης δικάζει με όλους τους τύπους τον παιδόφιλο δολοφόνο σε ένα ποτοποιείο. Η ένστασή του αφορούσε δύο λεπτομέρειες: πρώτον ότι οι κακοποιοί εμφανίζονταν ως εγγυητές της ασφάλειας των παιδιών και δεύτερον ότι ο αρχηγός τους και «δικαστής» ήταν ένας ωραίος, κατάξανθος άνδρας με χαρακτηριστικό μαύρο δερμάτινο μπουφάν. Ο Τσίρκας θεωρούσε ότι αυτά τα δύο σε συνδυασμό μπορούσαν να γεννήσουν συμπάθειες για τους Ναζί (θυμίζω ότι η ταινία γυρίστηκε μόλις δύο χρόνια πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία).

Ο Ραφαηλίδης, με φούρκα που μόλις τον συγκρατούσε ο σεβασμός του για τον συγγραφέα των «Ακυβέρνητων πολιτειών», αντέτεινε ότι η ταινία ήταν μια προφητική παραβολή, μια προειδοποίηση ότι σε συνθήκες χάους, όπως αυτές που επικρατούσαν τότε στη Γερμανία, ο υπόκοσμος μπορεί να υποκαταστήσει το κράτος (για το δικό του συμφέρον, όπως στην ταινία, όπου ο δολοφόνος έχει προκαλέσει μεγάλη κινητοποίηση της αστυνομίας για τον εντοπισμό του και δυσκολεύει έτσι τη δράση των άλλων κακοποιών) και ότι η μορφή του άριου μαυροντυμένου αρχιγκάνγκστερ ήταν ένας συμβολικός υπαινιγμός για την εγκληματική φύση του ναζισμού. Ο Τσίρκας δεν συγκινήθηκε από αυτά τα επιχειρήματα. Επέμεινε ότι ο καλλιτέχνης έχει ευθύνη για τα σύμβολά του, ότι οφείλει να τα επιλέγει έτσι ώστε να μην είναι παρεξηγήσιμα και ότι ο Λανγκ υπέπεσε σε ολίσθημα παρουσιάζοντας ως δίκαιο τιμωρό έναν κακούργο με αύρα ναζιστικής γοητείας.

Η αντιδικία αυτή συνοψίζει μια αιώνια διαμάχη για τον ρόλο της τέχνης. Ανάμεσα σε εκείνους που πιστεύουν ότι η τέχνη πρέπει να διδάσκει και εκείνους που θεωρούν ότι καθήκον της είναι να αποκαλύπτει. Ανάμεσα σε εκείνους που πιστεύουν στην αλήθεια της ηθικής και εκείνους που πιστεύουν στην ηθική της αλήθειας. Οι δεύτεροι δεν είναι καθόλου αδιάφοροι για τη διάκριση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Επισημαίνουν όμως ότι τα όρια αυτών των δύο στη ζωή δεν είναι τόσο απόλυτα, ότι όχι μόνο το καλό και το κακό συνυπάρχουν συχνά στο ίδιο πρόσωπο, στην ίδια πράξη, αλλά και μπορεί το ένα να γίνει έκφραση του άλλου. Είναι ποτέ δυνατόν ένας γκάνγκστερ με μορφή βγαλμένη από την παγερή ναζιστική εικονογραφία του ιδανικού Αριου να αποκαθιστά την ηθική τάξη; Ναι, είναι, και αυτό ακριβώς είναι το ανησυχητικό, αυτό που ίσως διαισθάνθηκε ο Τσίρκας και το απέρριψε τρομαγμένος.

Οταν λέμε ότι η τέχνη αποκαλύπτει, δεν εννοούμε ότι απεικονίζει με φωτογραφική πιστότητα μια πραγματικότητα. Τουλάχιστον η μεγάλη τέχνη δεν λειτουργεί έτσι. Ο Ντοστογέφσκι, για να ξεκλειδώσει την ουσία της ανθρώπινης εμπειρίας, επινοούσε καταστάσεις που, με τα κριτήρια ενός στενού ρεαλισμού, δεν ήταν αληθοφανείς. Παρόμοια, είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε στην πράξη μια δίκη όπως αυτή στην ταινία του Λανγκ. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις οι καλλιτέχνες δούλεψαν με ενδεχόμενα πιο πραγματικά από την πραγματικότητα, για να το θέσω έτσι. Η ευθύνη του καλλιτέχνη είναι η ειλικρίνεια απέναντι στις αλήθειες που του υποβάλλει το υλικό του, όσο και αν αυτές τον ταράζουν. Η ευθύνη όπως την αντιλαμβανόταν ο Τσίρκας (παραδόξως, αν σκεφτούμε τις περιπέτειές του με το κόμμα του) οδηγεί σε εκείνον τον ηθικό ή ιδεολογικό κομφορμισμό που σήμερα λέγεται πολιτική ορθότητα.