Τα φυτά δεν είναι και τόσο «φυτά»

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πια: τα φυτά επικοινωνούν. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια οι βιολόγοι δεν έχουν σταματήσει να παρατηρούν αντιδράσεις που πιστεύαμε ότι έχει μόνο το ζωικό βασίλειο. Κι όμως. Τα φυτά επικοινωνούν μεταξύ τους αλλά και με τα έντομα, «καλούν» τη βροχή, καταστρώνουν σχέδια για να νικήσουν τους εχθρούς τους, προειδοποιούν τους γείτονές τους σε περίπτωση κινδύνου, έχουν αναμνήσεις και – προς μεγάλη έκπληξη των ερευνητών – εκπέμπουν μυστηριώδη ηλεκτρικά σήματα. «Κάποια πράγματα είναι γνωστά από παλιά: τα λουλούδια μυρίζουν ωραία για να προσελκύσουν τους γονιμοποιητές, τα φρούτα έχουν έντονα χρώματα και μυρωδιά για να προσελκύσουν τα έντομα που στη συνέχεια θα μεταφέρουν τους σπόρους τους» υπενθυμίζει ο βοτανολόγος Φρανσίς Αλέ. «Αυτό όμως που είναι ενδιαφέρον και καινούργιο είναι η επικοινωνία ανάμεσα στα ίδια τα φυτά».

Το πρώτο δείγμα, και ασφαλώς το πιο εντυπωσιακό, ήταν η ανακάλυψη τη δεκαετία του 1990 του νοτιοαφρικανού βιολόγου Βούτερ φαν Χόβεν ότι οι ακακίες είχαν σκοτώσει περίπου 3.000 αντιλόπες. Πώς; Παράγοντας περισσότερες τανίνες ώστε να γίνουν τοξικά τα φύλλα τους, τα οποία καταβρόχθιζαν αυτά τα φυτοφάγα ζώα απειλώντας την ύπαρξη των ίδιων των δέντρων. Τα τραυματισμένα κλαδιά εξέλυαν ένα αέριο, το αιθυλένιο, προειδοποιώντας με αυτόν τον τρόπο τις άλλες ακακίες για τον κίνδυνο που διέτρεχαν, ώστε να ενισχύσουν και αυτές με τη σειρά τους το σύστημα της άμυνάς τους ενόψει της άφιξης του κοινού εχθρού. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 2015, ομάδα ερευνητών δημοσίευσε μια μελέτη για τα κυπαρίσσια που αντιστέκονται στη φωτιά.

Η ισπανίδα βοτανολόγος Μπερναμπέ Μογιά είχε παρατηρήσει το 2012 ότι, έπειτα από μια πυρκαγιά στην περιοχή της Βαλένθια, είχαν καεί μόνο 12 από τα 946 κυπαρίσσια. Πώς είχαν καταφέρει να σωθούν τα περισσότερα από αυτά τα cupressus sempervirens; Χάρη στη σύνθεση των φύλλων τους και την ικανότητά τους να συγκρατούν το νερό και υγρασία από 84% έως 96% ακόμη κι όταν το κλίμα είναι ξηρό και ζεστό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ένα κυπαρίσσι χρειάζεται επτά φορές περισσότερο χρόνο για να καεί σε σχέση, για παράδειγμα, με τη βελανιδιά. Κοντά στο έδαφος τα ξεραμένα φύλλα σχηματίζουν ένα παχύ στρώμα που κρατάει το νερό. Στην κορυφή τους κι ενώ η πυρκαγιά πλησιάζει, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία να φτάνει τους 60 βαθμούς Κελσίου, το κυπαρίσσι εκλύει πτητικές ουσίες που προειδοποιούν τα υπόλοιπα κυπαρίσσια να πάρουν τα μέτρα τους πριν φτάσει στα ίδια επίπεδα η θερμοκρασία.

«Τα φυτά, ως οργανισμοί με ρίζες στη γη, δεν έχουν την ικανότητα να οπισθοχωρήσουν ή να ξεφύγουν από τον κίνδυνο τρέχοντας. Μπορούν όμως να τροποποιήσουν τον μεταβολισμό τους για να προσαρμοστούν στις αλλαγές του περιβάλλοντος» σημειώνει ο Ντάνιελ Σάμοβιτς, βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Και καμιά φορά είναι τα ίδια τα φυτά που αλλάζουν το περιβάλλον τους. Οπως αποκαλύφθηκε πρόσφατα, ο σχηματισμός των συννεφών δεν οφείλεται μόνο στην υγρασία που εκλύουν τα φυτά στην ατμόσφαιρα. Το 2014 ο βραζιλιάνος γεωπόνος Αντόνιο Ντονάτο Νόμπρε σημείωνε στη μελέτη του «Το κλιματικό μέλλον του Αμαζονίου» ότι «τα δέντρα της περιοχής εκλύουν πτητικές ουσίες που δρουν ως ένα είδος “σπόρων” οι οποίες συμβάλλουν στη συγκέντρωση των υδρατμών». Για τον βραζιλιάνο ερευνητή, είναι αυτές οι ουσίες που προκαλούν τέτοιο όγκο βροχής. Ο Φρανσίς Αλε προσθέτει  «ότι κάθε είδος δέντρου διαθέτει το δικό του άρωμα και στέλνει το δικό του μήνυμα για να προσελκύσει τη βροχή».