Πειραματικά και πειραγμένα (1)

Θα περιοριστώ στο θέατρο γιατί αυτό όσο μου δύναται γνωρίζω. Τι είναι στη θεατρική πράξη πείραμα; Είναι αυτονόητο, ό,τι είναι πείραμα και στις φυσικές επιστήμες. Είναι η δημιουργία συνθηκών σ’ ένα δοσμένο περιβάλλον ώστε να μελετηθούν οι αντιδράσεις ενός υλικού σε επιδράσεις εξωτερικές ή εσωτερικές του ίδιου του υλικού αδόκιμες έως τη στιγμή του πειράματος. Να προκαλώ αλλοιώσεις, να αιφνιδιάζω με εισβολή άλλων ξένων υλικών, να ανατρέπω συνθήκες ισορροπίας, να αλλάζω φωτισμό, πίεση, βαρυτικό πεδίο, χημική σύνθεση και να μελετώ τις αντιδράσεις. Σκοπός; Ποικίλος. Να μελετήσω την αντοχή των υλικών, την αλλαγή συμπεριφοράς ή υφής, τη δυναμική τους, το σημείο μηδέν στις αντιδράσεις τους και το σημείο φυγής έξω από τα γνωστά πεδία ισορροπίας.

Πειραματίζομαι για να δημιουργήσω ένα εμβόλιο σημαίνει ότι δοκιμάζω μεθόδους που θα αλλοιώσουν, θα περιορίσουν, θα εξαφανίσουν ή θα τροποποιήσουν τη δράση μιας σύναξης βακτηρίων, μικροβίων, καρκινικών όγκων κ.λπ.

Εισάγω ένα ξένο σώμα ή έναν εχθρικό οργανισμό σε ένα σύστημα, π.χ. σε μια μυρμηγκοφωλιά έναν σκορπιό. Μελετώ τις αντιδράσεις της ομάδας. Εισάγω ένα φίδι σε μια κυψέλη. Ή έναν κόκκο άμμο στην ουρήθρα. Μολύνω με καρκινικά κύτταρα έναν ποντικό στο πειραματικό μου εργαστήρι και μελετώ τις εξελίξεις του όγκου στο όλο οργανικό του σύστημα.

Ποιος ο σκοπός του πειραματισμού στην επιστήμη; Είναι προφανές: η βελτίωση των γνώσεών μας πάνω στη μελέτη των ασθενειών, στη δράση κάποιων φυσικών φαινομένων, στο κλίμα, στην αντοχή των υλικών και συνάμα στην ανάπτυξη νέων μεθόδων και εργαλείων για την εγκυρότερη, αποτελεσματικότερη ανάγνωση και μελέτη και ανακάλυψη των πάσης φύσεως φαινομένων. Διότι κατά τον Ηράκλειτο «φύσις φιλεί κρύπτεσθαι», η φύση το συνηθίζει, το έχει «χούι» να κρύβεται. Η φύση μάς παίζει το κρυφτό. Είναι αινιγματώδης και χρειάζεται λύτη.

Οταν λοιπόν μεταφορικά μιλάμε για πείραμα στις τέχνες, εννοούμε μια συνεχή δοκιμασία μεθόδων, υλικών, θεμάτων και προβληματισμών και στο είδος, και στην ύλη, και στη μορφή, και στο περιεχόμενο κάθε τέχνης εντός των ορίων της, έστω κι αν στις μέρες μας τουλάχιστον αυτά τα όρια έχουν διευρυνθεί.  

Αλήθεια έχει αλλάξει έως την εποχή μας ο ορισμός του θεάτρου του Αριστοτέλη; Επαψε να είναι μίμησις πράξεως ζώντων; Επαψε να είναι μίμησις πράξεως σπουδαίας (τραγωδία) ή φαύλης (κωμωδία); Επαψε να είναι μίμησις πράξεως σπουδαίας; Μέγεθος εχούσης; Μίμησις πράξεως δρώντων; Σπεύδω εδώ να σημειώσω πως ο όρος «σπουδαία μίμησις πράξεως» εμπεριέχει και τις δύο έως σήμερα σημασίες του επιθέτου. Μιας πράξης σημαντικής, αλλά μιας πράξης που τείνει, σπεύδει, τρέχει προς το τέλος. Διότι βεβαίως όπως όλα τα πράγματα, φαινόμενα, καταστάσεις ή ιδέες κατά τον Αριστοτέλη υπακούουν στην εντελέχεια, μια εσωτερική δύναμη που ενυπάρχει σ’ αυτά και τα ωθεί προς το τέλος, τον σκοπό, τον δηλωμένο στόχο.

Ολα τα ποιοτικά συστατικά του δράματος, ο μύθος, η λέξις, η όρχησις, η όψις, το ήθος και η διάνοια είναι και σήμερα και στο πλέον ευτελές θεατρικό δρώμενο «η των πραγμάτων σύστασις». Ανάλογα με τις εποχές, τα γούστα, τις μόδες, τα ιδεολογήματα και τους σκοπούς της θεατρικής πράξης, άλλοτε τα έξι συστατικά ισορροπούν, άλλοτε παραχωρούν την πρωτοκαθεδρία σ’ ένα ή δύο και άλλοτε υπονομεύονται ή αυτοϋπονομεύονται. Αυτό που ο Αριστοτέλης εκ των έξι ονόμαζε «ατεχνόταιον πάντων», η όψις – τα σκηνικά, τα κοστούμια και κάθε είδους σκηνικά εργαλεία -, συχνά σήμερα γίνεται ο άξονας του θεάματος όταν πράγματι πρυτανεύουν στη θεατρική λογική η θέα, η εικόνα, το εικαστικό συστατικό.

Αλλοτε τα πάντα υποχωρούν και κυριαρχεί ο μύθος, πράγμα εξάλλου που ο Αριστοτέλης το θεωρούσε το «μέγιστον πάντων» των πραγμάτων της συστάσεως.

Και σήμερα αν ένας σκηνοθέτης ήθελε να παραπέμψει στην πρώτη θεατρική πράξη, ως μίμησις πράξεως βέβαια, στην ιστορία του κόσμου, θα πήγαινε σε εκείνη την αυγή στον Παράδεισο της Παλαιάς Διαθήκης, όπου ένας γυμνός άνδρας, μια γυμνή γυναίκα και ένας όφις δρέπουν τον καρπό της γνώσεως από το δέντρο. Μίμησις πριν από τον λόγο, πριν από την όψιν, πριν από την όρχησιν, άνευ ήθους και διανοίας.

Οποιος δηλαδή σήμερα έβαζε δύο γυμνά ετερόφυλα όντα ενώπιον ενός κατάφορτου με καρπούς δέντρου και ενός ερπετού να δρέπουν το επιθυμητό, δεν θα έκαναν, όπως νομίζουν οι αφελείς, κανέναν πρωτότυπο και επαναστατικό πειραματισμό αλλά μια σχεδόν πληκτική επανάληψη δισεκατομμυρίων χρόνων παρελθόντος.

Πιθανόν πειραματισμός στο θέατρο της ιστορίας ήταν το να «ντυθούν οι γυμνοί», πώς και γιατί και με τι; Να αναπτύξουν λόγο και σημαίνουσα κίνηση, να διαφοροποιηθούν ως συμπεριφορές και να υποστηρίξουν με επιχειρήματα απόψεις. Ο άνθρωπος κάποτε μίλησε, κατασκεύασε, χόρεψε, τραγούδησε, διαφοροποιήθηκε και εξέφρασε ιδέες. Κάθε τέτοιο στάδιο στην ιστορία του ανθρώπινου είδους ήταν ένας μεγάλος και επαναστατικός πειραματισμός. Δοκιμή, αποτυχία, δοκιμή, επιτυχία, επανάληψη.

Οταν το θέατρο αποτέλεσε ξεχωριστό πολιτιστικό στοιχείο, στην πρώτη στιγμή της Ιστορίας, θα έλεγα πολύ «πρόσφατα», μόλις 2.500 χρόνια πριν, και ενσωμάτωσε τις επιτεύξεις του ανθρώπου στην αρχιτεκτονική, στη λογοτεχνία, στη ρητορική, στη φιλοσοφία, στις επιστήμες, στον χορό, στη μουσική (όλες αυτές οι τέχνες και οι πειθαρχίες προϋπήρχαν εκατομμύρια χρόνια πριν από το θέατρο), κάθε μελλοντικός πειραματισμός έχει να κάνει με αφαιρέσεις, όχι με προσθήκες νέων στοιχείων. Πείραμα πλέον είναι να αφαιρείς την όψιν, τις κατασκευές, να αφαιρείς τον λόγο (παντομίμα), να ακινητείς τη δράση, να εξαφανίζεις τους χαρακτήρες ή να τους τυποποιείς (τσίρκο) ή να λοιδορείς, να ελαχιστοποιείς τις διάνοιες, τις ιδεολογίες, τα επιχειρήματα των δρώντων προσώπων. Συχνά η διάνοια έγινε άλογο παραλήρημα (ο Λάκι στο «Περιμένοντας τον Γκοντό).

Το θέατρο ακολούθησε τις άλλες τέχνες στην αφαίρεση ή στον ατόφιο ρυθμό.

Το φαινόμενο αυτού του είδους του πειραματισμού το ακολούθησε μια μοιραία μεταλλαγή του πρωτογενούς θεατρικού κανόνα. Κάποτε στα νεωτερικά χρόνια η των πραγμάτων σύστασις του Αριστοτέλη, τα έξι ποιοτικά συστατικά αυτονομήθηκαν, η μιμητική αυτονομήθηκε, η όψις έγινε αυτόνομο θέαμα, ο χορός επίσης, η θεατρική μονολογική ρητορική ωσαύτως. Το θέατρο χαρακτήρων, το θέατρο ιδεών, η φάρσα (χωρίς χαρακτήρες), το θέατρο ντοκουμέντο (με ιδεολογική ή δογματική φόρτιση – το θέατρο των Ιησουιτών π.χ.) είναι σπαράγματα τάχα μου πειραματικού χαρακτήρα, διαμελισμός της παλαιάς δομικής δυναμικής φόρμας. Το θέατρο διεμοιράσατο τα ιμάτιά του και δημιούργησε θεατρικά νόθα παιδιά. Και συχνά ως νόθα ήταν άκρως ανθεκτικά και αξιολάτρευτα.

Καθετί που βαπτίστηκε επιπόλαια πειραματικό ήταν είτε επιστροφή σε παλαιότερες μορφές είτε αυτοσχεδιασμοί πάνω σε ένα από τα συστατικά του αριστοτελικού εξαέδρου.

Δεν είναι πειραματισμός η οθόνη, το βίντεο, το λέιζερ κ.λπ. Οψις του κερατά είναι. Ενα βίντεο που παρεμβάλλεται στη σκηνή ενώ παίζεται Ιψεν δεν είναι περισσότερο επαναστατικό από τις «περιάκτους» – περιστρεφόμενα ταμπλό με εικόνες που εισήγαγε ο Σοφοκλής. Ή μήπως είναι μέγας πειραματισμός ένας γερανός στην Επίδαυρο που δραπετεύει η Μήδεια; Ο Αισχύλος έφερνε στον «Προμηθέα» τον Ωκεανό με ένα πουλί τετράποδο που το καθοδηγούσε με τον νου, χωρίς γκέμια!

Μη μου πείτε, μπήκε ως πειραματικός μοντερνισμός στο σύγχρονο θέατρο η φροϊδική θεωρία. Είχε προηγηθεί ο Ευριπίδης που ενέταξε στον ψυχισμό του μητροκτόνου Ορέστη την κατάθλιψη!

Αλλά ο μέγιστος πειραματισμός ήταν ότι θεοί, βασιλείς, δούλοι και βάρβαροι μιλούν ελληνικά με το ίδιο λεξιλόγιο σε στίχο!

Αλλά υπάρχει στις μέρες μας και το υβρίδιον «πειραγμένη παράσταση». Στο επόμενο.