O μεγάλος πόλεμος των αδελφών Κούρσκι

Ο αδελφοκτόνος πόλεμός τους έχει γίνει το σύμβολο του ιδεολογικού χάσματος που βασανίζει την Πολωνία από τότε που άρχισε τη μετάβαση προς τη δημοκρατία. Του διχασμού που τα μίντια συνηθίζουν να αποκαλούν «πολωνο-πολωνικός πόλεμος», ανάμεσα στην κοσμική και φιλελεύθερη Αριστερά από τη μία πλευρά και στην υπερσυντηρητική Δεξιά από την άλλη. Στην αυγή της νέας «ηθικής επανάστασης» που κάνει το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS), η σύγκρουση αυτή καταλαμβάνει δικαιωματικά κεντρική θέση στην επικαιρότητα. Ο μικρότερος των δύο αδελφών, ο 49χρονος Γιάτσεκ Κούρσκι, δεν έχει κερδίσει τυχαία το παρατσούκλι του «μαντρόσκυλου των αδελφών Κατσίνσκι». Μόλις διορίστηκε, συνεχεία ενός ιδιαίτερα αμφιλεγόμενου νόμου σχετικά με τα ΜΜΕ και χάρη στον Γιάροσλαβ Κατσίνσκι, τον αδιαφιλονίκητο ηγέτη του PiS, πρόεδρος της πολωνικής δημόσιας τηλεόρασης (TVP). Το γαλλογερμανικό κανάλι Arte ανακοίνωσε στις 29 Ιανουαρίου πως αναστέλλει τη συνεργασία του με την TVP, με την οποία έκανε από κοινού τακτικά συμπαραγωγές τα τελευταία 15 χρόνια. «Καμία νέα συμπαραγωγή δεν θα αρχίσει ώσπου να πειστεί το Arte πως η ελευθερία της έκφρασης, ο δημοσιογραφικός πλουραλισμός και η ανεξαρτησία της δημόσιας τηλεόρασης στην Πολωνία είναι διασφαλισμένα» προειδοποίησε σε ανακοίνωσή του.

Ο μεγαλύτερος των δύο αδελφών, ο 52χρονος Γιάροσλαβ Κούρσκι, είναι αρχισυντάκτης της «Γκαζέτα Βιμπόρσκα», της εμβληματικής κεντροαριστερής εφημερίδας που ίδρυσε ο Ανταμ Μίχνικ και μεγαλύτερης αντιπολιτευόμενης εφημερίδας σήμερα. Ενας στρατευμένος δημοσιογράφος σε μια μαχητική εφημερίδα που ενσαρκώνει στα μάτια των συντηρητικών όλα τα δεινά της Τρίτης Δημοκρατίας της Πολωνίας, την υποτιθέμενη «αποτυχία» της μετάβασης στη δημοκρατία, τη «συνθηκολόγηση με τον κομμουνισμό» και την «προώθηση των φιλελεύθερων αξιών». Ενα κεκτημένο για το οποίο πολλοί Πολωνοί είναι υπερήφανοι και την αποδόμηση του οποίου απεργάζεται πλέον θορυβωδώς το PiS, τοποθετώντας τους αδελφούς Κούρσκι σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Παρασκευή 8 Ιανουαρίου. Ο νόμος που θέλει τους επικεφαλής των δημόσιων τηλεοπτικών δικτύων να διορίζονται από τον υπουργό Δημόσιου Θησαυροφυλακίου έχει μόλις τεθεί σε ισχύ. Ο Γιάτσεκ Κούρσκι κάνει θριαμβευτική είσοδο στην έδρα της TVP. Δεν κρύβει την ικανοποίησή του. Καθηλωμένος για καιρό στον πάγκο με τους αναπληρωματικούς του κόμματος, επιστρέφει στο προσκήνιο, αναλαμβάνει ένα πόστο στρατηγικής σημασίας. «Η δημόσια τηλεόραση ήταν πάντα η μεγάλη αγάπη μου» δηλώνει στους δημοσιογράφους. Μετριοπαθής δεν είναι. Αυτός ο πρώην πολιτικός συντάκτης με την κακή φήμη, που ανέλαβε σε πολλές περιπτώσεις χρέη spin doctor των αδελφών Κατσίνσκι, εξηγεί τους λόγους του διορισμού του: «Υπήρξα ένας πολιτικός σκληρός και ξεκάθαρος. Χάρη στον ισχυρό μου χαρακτήρα, αλλά και στις γνώσεις μου γύρω από τον μιντιακό κόσμο, είμαι ο εγγυητής της ανεξαρτησίας και της ελευθερίας της δημόσιας τηλεόρασης». Παρότι ο διορισμός ενός πολιτικού ιθύνοντος τόσο σταμπαρισμένου προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, κάποιοι δημοσιογράφοι δεν έχασαν την ευκαιρία να βγάλουν μια selfie με το νέο αφεντικό. Ο Γιάτσεκ Κούρσκι έχει δύο προσόντα που κανείς δεν του αμφισβητεί: μια κάποια γοητεία και ιδιαίτερη ευφυΐα.

Σάββατο 9 Ιανουαρίου. Υπό την αιγίδα της Επιτροπής Υπεράσπισης της Δημοκρατίας (KOD), χιλιάδες διαδηλωτές έχουν φθάσει να διαδηλώσουν την οργή τους μπροστά στην έδρα της δημόσιας τηλεόρασης στη Βαρσοβία και να υπερασπιστούν την ελευθερία της έκφρασης από την αδηφάγο όρεξη του PiS. Αυτή την ημέρα το τιμώμενο πρόσωπο είναι ο Γιάροσλαβ, «ο άλλος Κούρσκι». Ανθρωπος χαμηλών τόνων κατά κανόνα, παίρνει αυθόρμητα τον λόγο ενώπιον του πλήθους. «Σήμερα ήρθαν να καταλάβουν τα δημόσια μέσα ενημέρωσης. Αύριο θα έρθουν να καταλάβουν τα ιδιωτικά, μετά θα πάρουν σειρά η κοινωνία των πολιτών και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις! Δεν θα τους το επιτρέψουμε!». Για να προσθέσει αμέσως μετά: «Με λένε Γιάροσλαβ. Είναι ένα όμορφο όνομα. Κρατήστε το. Δεν είναι όλοι οι Κούρσκι άχρηστοι!». Αυτό το τελευταίο βγήκε μόνο του, θα πει στη συνέχεια. Εκ πεποιθήσεως, ο πρεσβύτερος των Κούρσκι αρνείται να μιλήσει δημοσίως για τον αδελφό του. Δεν μιλιούνται πλέον και αυτή η επώδυνη οικογενειακή ρήξη αποτελεί ένα θέμα ταμπού.

Ο αρχισυντάκτης της «Γκαζέτα Βιμπόρσκα» μας δέχεται στα γραφεία της εφημερίδας του. Γαλλόφωνος και γαλλόφιλος, παθιασμένος με τον Ρεϊμόν Αρόν, ο Γιάροσλαβ Κούρσκι χρίστηκε πρόσφατα ιππότης της Λεγεώνας της Τιμής για την «ανυποχώρητη στράτευσή του στην υπεράσπιση των αξιών της δημοκρατικής Πολωνίας». Αντίθετα με τον αδελφό του, που συνηθίζει τις ρητορικές εξάρσεις, τείνει να ζυγίζει προσεκτικά τα λόγια του. Στα μάτια του, το διακύβευμα της πολιτικής διαμάχης στην Πολωνία είναι πρωτοφανούς σοβαρότητας. «Το PiS αμφισβητεί τα ίδια τα θεμέλια της φιλελεύθερης δημοκρατίας, που είναι ο αμοιβαίος περιορισμός της εξουσίας» επισημαίνει. «Το κόμμα αυτό θέλει να δημιουργήσει ένα νέο είδος πολίτη, με πατριωτικο-εθνικιστικό προφίλ, έναν πολίτη έτοιμο να απαρνηθεί τις ατομικές ελευθερίες του. Και για αυτό χρειάζεται τα μέσα ενημέρωσης».

Πώς βλέπει τις αλλαγές που γίνονται στην κορυφή των δημόσιων μέσων ενημέρωσης; «Το PiS θέλει να κάνει τα δημόσια μέσα ένα εργαλείο πολιτικής κατήχησης, με σκοπό τη δημιουργία ενός νέου ανθρώπου και μιας νέας ιστορικής πολιτικής» εκτιμά. «Ολη αυτή η ιδεολογία είναι ένα πρώτο βήμα προς μη δημοκρατικές κυβερνήσεις στην Πολωνία». Σε ό,τι αφορά τον αδελφό του, δεν θα μάθουμε περισσότερα. «Το PiS δεν έχει τον παραμικρό ενδοιασμό να θέσει επικεφαλής της δημόσιας τηλεόρασης τον υφυπουργό Πολιτισμού. Εναν πολιτικάντη. Εναν δημοσιοσχετίστα» θα πει απλώς.

Για τον Γιάροσλαβ Κούρσκι η «αντίσταση» βρίσκεται πλέον στα χέρια των ιδιωτικών μέσων ενημέρωσης. Μόνο που τα μίντια που θεωρούνται «φιλελεύθερα» και «αριστερά» μόλις εξοβελίστηκαν από τα κτίρια της δημόσιας διοίκησης, κάτι που σημαίνει γι’ αυτά απώλεια χιλιάδων φύλλων την ημέρα. Εντός του PiS, κάποιοι ζητούν να τους στερήσει η κυβέρνηση τα διαφημιστικά έσοδα από τις δημόσιες επιχειρήσεις. Θα ήταν ένα μεγάλο πλήγμα. Ο Γιάτσεκ Κούρσκι κατηγορεί την «Γκαζέτα Βιμπόρσκα» για «προπαγάνδα εναντίον του PiS». Ο Γιάροσλαβ δεν μασάει τα λόγια του εναντίον της κυβέρνησης. Κατ’ εικόνα του πολέμου ανάμεσα στους αδελφούς Κούρσκι, οι δύο Πολωνίες μοιάζουν σήμερα ασυμβίβαστες.