«Μικρές ιστορίες ενός Μεγάλου Πολέμου»

Το Καστελλόριζο το σκεφτόμαστε τώρα ως απαρχή των μνημονιακών δεινών, με τη δραματική ομιλία του Γιώργου Παπανδρέου που εκπέμφθηκε από εκεί με προορισμό τους τηλεοπτικούς μας δέκτες. Πριν από εκατό χρόνια, όμως, τέτοια εποχή, υπήρξε το θέατρο άλλου τύπου δεινών. Ηδη από τις 28 Δεκεμβρίου 1915, ο γαλλικός στόλος αποβίβασε εκεί 500 πεζικάριους με πλήρη εξάρτυση και κατέλαβε το νησί με το πρόσχημα της εξέγερσης των κατοίκων κατά των τοπικών Αρχών. Στην πραγματικότητα ήθελε να ελέγχει τις μικρασιατικές ακτές, όπου γίνονταν ανεφοδιασμοί γερμανικών υποβρυχίων. Ηταν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, για τον οποίο λίγα ξέρουμε στην Ελλάδα, λίγα μαθαίνουμε, καθώς στην ελληνική ιστοριογραφία έχει επισκιαστεί από τους Βαλκανικούς Πολέμους που έγιναν πριν και τη Μικρασιατική Καταστροφή που ακολούθησε μετά.

Οι σημερινοί ιστορικοί έχουν όμως πλέον ενστερνιστεί την ιδέα ότι ακόμα και τη Μικρασιατική Καταστροφή και πόσω μάλλον τον Εθνικό Διχασμό δεν μπορούν να τα βλέπουν εντελώς αποκομμένα από τα διεθνή γεγονότα, θα πρέπει, μάλιστα, να τα βλέπουν ως τμήμα τους. Γιατί ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος επηρέασε καταλυτικά την Ελλάδα, έστω και αν μέχρι τις αρχές του Ιουνίου του 1917 δεν είχε μπει επίσημα στον πόλεμο. Μάρτυρας οι διαδοχικές καταλήψεις ελληνικών εδαφών από Αγγλογάλλους αλλά και Γερμανοβουλγάρους. Οταν η Βουλγαρία έκανε επιστράτευση, Γάλλοι και Αγγλοι, με παραίνεση και του Βενιζέλου, έστειλαν στρατεύματα (κυρίως από τα Δαρδανέλια) και κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη. Αργότερα οι Ιταλοί θα καταλάβουν τα Γιάννινα και οι Βούλγαροι την Ανατολική Μακεδονία, ενώ η Αντάντ, προκειμένου να διώξει τον βασιλιά Κωνσταντίνο τον οποίο θεωρούσε γερμανόφιλο, κατελάμβανε όλο και περισσότερα εδάφη. Οπως γράφει χαρακτηριστικά η ειδικός στην περίοδο αυτή ιστορικός Ελλη Λεμονίδου:

«Η υπόθεση της Ελλάδας ρυθμίστηκε στις δύο διασυμμαχικές διασκέψεις του Μαΐου 1917: στη διάσκεψη του Παρισιού, 4 και 5 Μαΐου, και σε εκείνη του Λονδίνου, στις 28 και 29 του ίδιου μήνα. Στην πρώτη οι σύμμαχοι συμφώνησαν για τη σκοπιμότητα μιας επιχείρησης στη Θεσσαλία που θα έθετε υπό τον έλεγχο των συμμάχων τις σοδειές σιτηρών της περιοχής (…), στη δεύτερη αποφασίστηκε να σταλεί ο Charles Jonnart ως υψηλός επίτροπος των συμμάχων (…) και να ζητήσει την παραίτηση του βασιλιά της Ελλάδας (…). Ο Jonnart , στις 5 Ιουνίου, αποβίβασε στρατεύματα στην Ελευσίνα, ως μέσο πίεσης προς τον βασιλιά. Στο μεταξύ στρατεύματα υπήρχαν και στο Καλαμάκι, ενώ δύο λόχοι Σενεγαλέζων προερχόμενων από την Κέρκυρα είχαν σταθμεύσει στο Λουτράκι.  Την ίδια στιγμή, ομάδα του στρατηγού Venel εισερχόταν στη Θεσσαλία και έφτανε στην είσοδο της Λάρισας(…)».

Το άρθρο της Ελλης Λεμονίδου για την ξένη παρουσία στην Ελλάδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ανοίγει το αφιέρωμα στον Μεγάλο Πόλεμο που κάνει το ετήσιο περιοδικό «Αρχειοτάξιο», το οποίο μόλις κυκλοφόρησε με το αφιέρωμα «Μικρές ιστορίες ενός Μεγάλου Πολέμου – ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα». Η περιοδική αυτή έκδοση των ΑΣΚΙ (Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας) έχει πάντα ένα μεγάλο κεντρικό αφιέρωμα (στο περσινό υπήρχε μελέτη για την ελληνική Ακροδεξιά από τους επίστρατους μέχρι τη Χρυσή Αυγή), ενώ υπάρχουν πολλά ακόμη άρθρα και μόνιμες στήλες.

Στο φετινό αφιέρωμα έκταση δίνεται και σε οικονομικές πτυχές του πολέμου στην Ελλάδα. Ετσι ο Δημήτρης Μπαχάρας γράφει για τον εσωτερικό ανταγωνισμό Αγγλων και Γάλλων, για το ποιος – το πάνω χέρι είχαν οι Γάλλοι στο συγκεκριμένο θέμα – θα βάλει τις βάσεις για έλεγχο του εμπορίου στη Μακεδονία μετά τη λήξη του πολέμου. Ο Βασίλης Μανουσάκης γράφει για τις ευκαιρίες πλουτισμού στην Ελλάδα του πολέμου (μαύρη αγορά τροφίμων και ποτών, παράνομος ανεφοδιασμός γερμανικών και αυστριακών υποβρυχίων, άνοδος τιμών των ναύλων από τους έλληνες εφοπλιστές κ.λπ.). Επίσης άλλες ρυθμίσεις οικονομικής φύσης που επέβαλε ο πόλεμος, όπως η διατίμηση ή το ενοικιοστάσιο, εξετάζονται στο άρθρο του Νίκου Ποταμιάνου, ενώ η Αιμιλία Σαλβάνου γράφει αναλυτικά για τη σχέση της ελληνικής ιστοριογραφίας με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τέλος, ο Κωστής Καρπόζηλος γράφει για την ιδιαίτερη περίπτωση του δυναμικού κρητικού σοσιαλιστή Σταύρου Καλλέργη και τη φιλολογία περί πολέμου που είχε αναπτυχθεί στον κύκλο του.  

Στα άλλα ενδιαφέροντα του τόμου, ένα άρθρο του Τάσου Κωστόπουλου για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αυτή τη φορά, εστιασμένο στην ύπαρξη ενός κεντρικού καθοδηγητικού αστικού επιτελείου με αντιεαμική στόχευση, ήδη από τον τρίτο χρόνο της Κατοχής, στο οποίο πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν οι Μαρκεζίνης και Ζαλοκώστας. Επίσης δύο εκτενή άρθρα για τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη από τον Ηλία Νικολακόπουλο και την Αμαλία Παππά, ενώ υπάρχει υλικό επίσης για τον Κώστα Φιλίνη. Ο Φάνης Κακριδής δημοσιεύει σχολιασμένες δύο επιστολές του Μιλτιάδη Πορφυρογένη και ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, επίσης σχολιασμένο, το ημερολόγιο ενός αξιωματικού που υπηρέτησε έξι μήνες στη Μακρόνησο.   

Αρχειοτάξιο, τεύχος 17
Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα
Εκδ. ΑΣΚΙ – Θεμέλιο, 2016, σελ. 216
Τιμή: 16 ευρώ