Ηθος, ύφος στις παρυφές

O Σαίξπηρ δεν ήταν μόνος. Δεν ήταν μια νησίδα σε ένα άγριο πέλαγος σε μια από τις πιο δημιουργικές και ταραχώδεις περιόδους της Αγγλικής Αυτοκρατορίας. Γύρω από την Ελισάβετ, όπως και γύρω από τον Λουδοβίκο στη Γαλλία, ως ήλιους, περιφέρονται έμποροι, πειρατές, σπιούνοι, συγγραφείς και δαιμόνιοι επιστήμονες. Ετσι γύρω και από τη μεγαλοφυΐα του Σαίξπηρ περιστρέφονται όχι απλώς σύγχρονοι, τυχαίοι αλλά αξιόλογοι, συχνά πρωτότυποι και ιδιοφυείς θεατρικοί συγγραφείς: Μάρλοου, Μπεν Τζόνσον, Χέιγουντ, Φλέτσερ, Ντέκερ, Τσάπμαν, Γουέμπστερ, Φορντ, Μίντλετον και Ρόουλεϊ.

Εγραφα πριν από τριάντα δύο χρόνια επ’ ευκαιρία που πρωτοανέβηκε στα ελληνικά ένα σημαίνον έργο της ελισαβετιανής περιόδου, οι «Αλλοπαρμένοι» των Μίντλετον – Ρόουλεϊ: «Η δραματουργία αυτής της εποχής, ιδιαίτερα μετά τον Σαίξπηρ, τείνει προς μια κωδικοποίηση, πυκνή διατύπωση, ρητορική επιτήδευση και δραματική σχηματοποίηση. Αυτά ως προς τη φόρμα∙ η φιλοσοφία των έργων κινείται στον άξονα του κακού. Εχει κανείς την εντύπωση πως όλα τα άλλα μοτίβα υποχωρούν και πρυτανεύουν σκοτεινοί χαρακτήρες, απόγονοι του Ριχάρδου Γ’, του Ιάγου, του ζεύγους των Μάκβεθ, του Κάλιμπαν. Θα είχε ενδιαφέρον να δει κανείς όλες τις κοινωνικές συντεταγμένες της εποχής για να κατανοήσει αυτή τη στροφή των ποιητών προς τις σκοτεινές πλευρές της ψυχής στην άβυσσο των συναισθημάτων, στα απροσδιόριστα κίνητρα των πράξεων και στην αυτοκρατορία της σεξουαλικής ορμής.

ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΤΡΕΛΑ. Στο έργο που εξετάζουμε υπάρχει μια τολμηρή αντιστοιχία ανάμεσα στον κόσμο της εξουσίας και στον κόσμο της τρέλας. Η τόλμη έγκειται στο γεγονός πως οι συγγραφείς εξετάζουν τη γλώσσα αυτών των δύο κόσμων και τη σχέση της με τα πράγματα και τις πράξεις: στον κόσμο της εξουσίας η ελευθερία περνάει μέσα από τη βία και η πράξη δημιουργεί τον δεσμευτικό λόγο· ενώ στον κόσμο της τρέλας ο αδέσμευτος λόγος λυτρώνει την πράξη και ελευθερώνει τα πράγματα.

Αυτό το εξαίσιο παιχνίδι της εξαργύρωσης του πάθους μέσα από το φίλτρο του φόνου ή της ποίησης είναι το εύρημα των “Αλλοπαρμένων” και έχει συνταρακτικές συνέπειες ιδιαίτερα σήμερα, γιατί αποκαλύπτει τον βυθό της συνείδησης, τα απροσμέτρητα έγκατα της ύπαρξης και προδρομικά δικαιώνει την ψυχανάλυση και όλες μαζί τις αιρέσεις της. Αξίζει κανείς να προσέξει τους μονολόγους και τα “κατ’ ιδίαν” των ηρώων∙ ακολουθούν μιαν ανάστροφη πορεία προς τα αρχικά κίνητρα, προς τις κρυμμένες αιτίες και τα κίνητρα των σχεδίων. Στο βάθος υπνώττουν τα ερωτικά σύνδρομα, η στέρηση και ο τρόμος, η επιθυμία ως αρπαγή, ως θάνατος και ως βλέμμα του άλλου. Οι “ήρωες” της εξουσίας πραγματοποιούν τους εφιάλτες τους· ό,τι επιθυμούν και το στερήθηκαν, το σκοτώνουν για να απολαύσουν την ελευθερία της στέρησης. Οι “τρελοί ήρωες” πραγματώνουν την ελευθερία ως λόγο και βιώνουν τον λόγο της επιθυμίας τους.

Δεν υπάρχει είδος θεάτρου που να μην επιστρατεύεται για να περιγραφεί η τραγωδία της ανθρώπινης λάσπης∙ φόνος, μαγικά φίλτρα, παγίδες, βιασμοί, εξαγορές, ψεύδη, έμμονες ιδέες, ασέλγεια, απάτη. Ολα όμως υπηρετούν τη συνταγή και ισορροπούν στη διαπίστωση πως ο άνθρωπος είναι προϊόν της επιθυμίας του και η επιθυμία του δημιουργεί πράξεις που τον δεσμεύουν μέχρι το αίμα και το έγκλημα. Το πράττειν κατά λόγου οδηγεί σε ακραίες συνέπειες∙ το πράττειν παρά τον λόγον οδηγεί στην άλλη άκρη∙ το ένα στον θάνατο, το άλλο στην ποίηση. Η μία άποψη έρχεται από τις τραγωδίες του Σαίξπηρ, η άλλη από τις κωμωδίες του. Μίλησα για κωδικοποίηση. Πράγματι το θέατρο των επιγόνων (και πολλών προγόνων και συγχρόνων) είναι συνήθως ερμητικό και μορφικά κλειστό. Παίζει με την ίντριγκα.

Στο Θέατρο Κάτω από τη Γέφυρα απέναντι από το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας συνεχίζεται μια ηρωική και σχεδόν «παράφρων» εμμονή στο ποιοτικό ρεπερτόριο, σε μια εποχή που επώνυμοι και προβεβλημένοι από τη δημοσιότητα καλλιτέχνες τεμαχίζουν, ευνουχίζουν, εξευτελίζουν τους κλασικούς, κάνουν πολυπρόσωπα ποιητικά κείμενα «ντουέτα»(!) και μονολόγους!

Στην αξεπέραστη μετάφραση του Γιώργου Σεβαστίκογλου ο Κοραής Δαμάτης διεισδύει στην άβυσσο των ταραγμένων συνειδήσεων των δύο ελισαβετιανών δραματουργών και ιδιοφυώς στέλνουν μηνύματα ύστερα από 400 χρόνια πως ο άνθρωπος δεν άλλαξε αν και το αρκεβούζιο το διαδέχτηκε η βόμβα υδρογόνου και το κάρο το τζετ.  

Ο Δαμάτης έχει στη διάθεσή του μια πραγματικά εμπνευσμένη συνεργάτιδα, την ενδυματολόγο Αννα Μαχαιριανάκη, που σχεδίασε σε περίοδο λιτότητας δεκάδες κοστούμια εποχής, έχει στη διάθεσή του μια νέα ταλαντούχο εικαστικό, την Ελένη Σουμή που σχεδίασε και κατασκεύασε δεκάδες τερατώδεις μάσκες, αυτόνομες αισθητικές οντότητες ποιητικού γένους. Τον λιτό και λειτουργικό σκηνικό χώρο οργάνωσε ο δημιουργός αυτού του πολιτιστικού πολυχώρου (εκθέσεις ζωγραφικής, μουσικές εκδηλώσεις) Νίκος Δαφνής.

Με εξέπληξε η θεατρική ομάδα που ενορχηστρώθηκε από τον Κοραή Δαμάτη με ενότητα ύφους, ωραίο λόγο και μέτρο, χιούμορ και πάθος. Κάτι που σημαίνει πως έχουμε ακόμη, όπως παλαιότερα, δασκάλους που διδάσκουν ρόλους, ψυχισμό, ρυθμό και λόγο χωρίς εντυπωσιασμούς και μεταμοντερνιές, δηλαδή το στρίβειν διά του εντυπωσιασμού και του λεγόμενου «πειράγματος» των κλασικών.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Ολη η ομάδα φυσάει. Ο Σπύρος Περδίου έχει κύρος και λόγο και ήθος. Η Ελένη Δαφνή, ώριμη πλέον για τα μεγάλα ανοίγματα, λάμπει. Ο έξοχος («κακός») Ντε Φλόρες Κώστας Κλάδης, ανθολόγιο κίνησης και παθολογικής ερωτικής εγκληματικής ζηλοφθονίας. Η Κατερίνα Τσεβά, θαυμάσια καρικατούρα ματαιόδοξης, σεξομανούς και δαιμόνιας συντρόφου σε δύο ρόλους.

Ο Κιόσογλου ως ψευτοτρελός και ο Τζαφέρης σε δύο παράταιρους ρόλους και γι’ αυτό αξιοπρόσεκτος, ο έμπειρος Χαλεπλής, ο μετρημένος Μερμιγκάκης, ο λιτός Τσαπαλιάρης και όλοι μαζί με τον τρελό τους ρυθμό στα «χορικά» των τρελών συγκροτούν μια αξιοπρόσεκτη ερμηνευτική εκδοχή ενός δύσκολου κειμένου στις παρυφές της θεατρικής πιάτσας, άξια να βοηθηθεί από το κοινό που και θα διδαχθεί και θα αισθανθεί πως υπάρχουν στις μέρες μας μερικοί «ταμένοι» ακροβολιστές που επιμένουν στο μεγάλο θέατρο και στην αποστολή του.

Κείμενο: Thomas Middleton, William Rowley
Σκηνοθεσία: Κοραής Δαμάτης
Παίζουν: Κώστας Κλάδης, Σπύρος Περδίου, Ελένη Δαφνή, Γιώργος Χαλεπλής, Κώστας Τζαφέρης, Κατερίνα Τσεβά, Οδυσσέας Κιόσογλου, Πασχάλης Μερμιγκάκης, Πέτρος Τσαπαλιάρης
Πού: Θέατρο Κάτω Απ’ Τη Γέφυρα, Πλατεία Ηλεκτρικού Σταθμού Νέου Φαλήρου, τηλ. 210-4816.200