Η ανατομία του annus horribilis* της Ελλάδας

Surprise, surprise! Σύμφωνα με τη διατύπωση του Πρωθυπουργού στο Νταβός, η Ελλάδα θα είναι η «έκπληξη» για τη διεθνή οικονομική κοινότητα μέσα στο 2016. Εναν χρόνο μετά την εκλογή του, ο Αλέξης Τσίπρας άρχισε έτσι να υφαίνει το δικό του success story, προβάλλοντας ως βασικό του επίτευγμα ότι η ύφεση για το 2015 θα είναι τελικώς πολύ μικρότερη από ό,τι είχε προβλεφθεί, ίσως και μηδενική.

Πρόκειται για ένα «success story» πολύ πιο χλωμό από εκείνο που ο ίδιος ο Τσίπρας ως αρχηγός της αντιπολίτευσης είχε πολεμήσει, καταγγέλλοντάς το ως ψευδές. Η επέτειος της πρώτης εκλογής του στην πρωθυπουργία προκαλεί αναπόφευκτα τις συγκρίσεις της χώρας που παρέλαβε τότε με τη χώρα που προσπάθησε να διαφημίσει στο Νταβός. Η πυκνότητα του χρόνου που κύλησε έκτοτε κάνει την Ελλάδα του ύστερου 2014 να μοιάζει πολύ μακρινή.

Η σύγκριση συνήθως γίνεται μεταξύ του κόστους των μέτρων που περιελάμβανε το e-mail Χαρδούβελη – την πρόταση της Αθήνας για να κλείσει η τελευταία αξιολόγηση – και των βαρών που έφερε το τρίτο Μνημόνιο. Τα μέτρα των 980 εκατ. του περιλάλητου e-mail αντιπαρατίθενται στα περίπου 10 δισ. της συμφωνίας που υπέγραψε το καλοκαίρι η κυβέρνηση Τσίπρα προκειμένου να εξασφαλίσει το νέο δάνειο.

Το φθινόπωρο της στροφής

Κι όμως οι διαφορές της χώρας προ της 25ης Ιανουαρίου 2015 με τη σημερινή αναδεικνύονται εναργέστερα αν εστιάσει κανείς όχι μόνο στα βάρη αλλά στις προοπτικές της οικονομίας. Η Ελλάδα του 2014 ήταν μια χώρα που είχε αρχίσει να επιστρέφει στην ανάπτυξη για πρώτη φορά μετά το 2008. Είχε βγει στις αγορές δύο φορές μέσα σε τρεις μήνες – τον Απρίλιο και τον Ιούλιο. Είχε σταθεροποιήσει το τραπεζικό της σύστημα και είχε αρχίσει να μειώνει τα φορολογικά της βάρη. Είχε ήδη αρχίσει να διαπραγματεύεται τους όρους της εξόδου της από τη μέγκενη του αναγκαστικού δανεισμού.

Ετσι περιγράφουν σε αδρές γραμμές την οικονομία που παρέδωσαν οι παράγοντες της προηγούμενης κυβέρνησης. Για εκείνους το μακρύ 2015 είχε ξεκινήσει από το φθινόπωρο του 2014. Ηδη από τη στιγμή που έγινε σαφές ότι οι εταίροι δεν επρόκειτο να κλείσουν την τελευταία αξιολόγηση γιατί προέβλεπαν την υποτροπή της Ελλάδας στην πολιτική αβεβαιότητα. Τα πρώτα σημάδια είχαν φανεί από τη διαπραγμάτευση τον Σεπτέμβριο στο Παρίσι. Η εικόνα οριστικοποιήθηκε περίπου έναν μήνα μετά όταν ο Γκίκας Χαρδούβελης επισκέφθηκε την έδρα του ΔΝΤ και οι αγορές πήραν το μήνυμα, εντάσσοντας ξανά τη χώρα στη ζώνη του «πολιτικού κινδύνου». Υπολογίζοντας δηλαδή ότι η αντιπολίτευση θα χρησιμοποιούσε την προεδρική εκλογή για να προκαλέσει διάλυση της Βουλής – όπερ και εγένετο.

Από τότε η πορεία ανακόπτεται. Ολοι οι δείκτες της ελληνικής οικονομίας σταματούν να δείχνουν ανάκαμψη και καταγράφουν τα πρώτα ίχνη της υποτροπής. «Θυμηθείτε. Στο τέλος του 2014 ήμασταν σε θέση να καταθέσουμε ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Η οικονομία έτρεχε με 0,73%, πιο γρήγορα από τον μέσο όρο της ευρωζώνης. Τον Ιούλιο είχαμε δανειστεί 1,5 δισ. από τις αγορές με 3,5% επιτόκιο, παρά την αρνητική συγκυρία της χρεοκοπίας της πορτογαλικής Banco Espirito Santo. Είχαμε αρχίσει ήδη να βλέπουμε τα αποτελέσματα των μεταρρυθμίσεων» λέει αξιωματούχος που είχε ενεργό ρόλο στις διαπραγματεύσεις από την πλευρά της κυβέρνησης Σαμαρά.

Ο ίδιος επισημαίνει ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τα οφέλη από τις μεταρρυθμίσεις που είχαν αρχίσει να ωριμάζουν. Μόνο από την εφαρμογή της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης το Δημόσιο είχε καταφέρει να εξοικονομήσει 2 δισ. ευρώ τον χρόνο. Μόνο από τη θέση της Ελλάδας σε μια διεθνή κατάταξη, καταδεικνύεται η φορά που είχαν πάρει τα πράγματα: στη διεθνή κατάταξη για τις διαδικασίες ίδρυσης νέων επιχειρήσεων, το 2012 η Ελλάδα βρισκόταν στην 147η θέση. Δύο χρόνια μετά είχε ανέβει 111 θέσεις, κατατασσόμενη στην 36η.

Η εξαέρωση των καταθέσεων

Οι τελευταίοι μήνες του 2014 είχαν δείξει αυτό που έμελλε να συμβεί τους επόμενους μήνες. Δεν ήταν μόνο το σπρεντ, που ήδη από τον Οκτώβριο είχε ανέβει σε ύψη απαγορευτικά για δανεισμό. Ηταν κυρίως η εντεινόμενη τάση διαρροής καταθέσεων από τις ελληνικές τράπεζες, που μόλις λίγους μήνες πριν είχαν περάσει με μεγάλη επιτυχία τα στρες τεστ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Η έναρξη της διαδικασίας για την προεδρική εκλογή σηματοδότησε και την έναρξη της φυγής των κεφαλαίων, που δεν σταμάτησε μέχρι την επιβολή των capital controls. Από τον Νοέμβριο του 2014 μέχρι τον Νοέμβριο του 2015 οι εκροές ήταν, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, 43,4 δισ. – παρά το γεγονός ότι τον μισό χρόνο είχαν επιβληθεί περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων. Αυτή και μόνο η τάση δείχνει τη ραγδαία επιδείνωση του οικονομικού κλίματος.

Επιστροφή στους φόρους

Ως σημείο αντιστροφής πάντως επισημαίνεται και η αλλαγή στο μείγμα πολιτικής. Αξιοποιώντας τα περιθώρια που άφηνε το Μνημόνιο η προηγούμενη κυβέρνηση είχε επιχειρήσει να μειώσει τα φορολογικά βάρη. «Πιάναμε και υπερβαίναμε τους στόχους, γι’ αυτό και μπορούσαμε να κάνουμε προσαρμογές. Μειώσαμε την έκτακτη εισφορά, τον ΦΠΑ στην εστίαση, τον φόρο στα καύσιμα. Μέχρι και τον ΕΝΦΙΑ είχαμε μειώσει κατά 15%» θυμάται υψηλόβαθμο στέλεχος της κυβέρνησης ΝΔ – ΠΑΣΟΚ. Αυτή η τάση αντεστράφη από το διάδοχο σχήμα ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ, που τόσο στην οριστικοποίηση των μέτρων του Μνημονίου όσο και τώρα στο Ασφαλιστικό ρίχνει το βάρος στην αύξηση των εσόδων. «Και από μας είχαν ζητήσει οι δανειστές στο Παρίσι να αυξήσουμε την προείσπραξη του φόρου για τους ελεύθερους επαγγελματίες και είχαμε πει “no way”, δεν γίνεται. Λίγους μήνες αργότερα είδαμε να επιστρέφει το μέτρο της προείσπραξης στο 100% και μάλιστα με τις ίδιες διατυπώσεις που εμείς είχαμε απορρίψει».

Οι ίδιες πηγές επισημαίνουν ότι την περίοδο 2012 – 2014 μειώθηκαν οι οφειλές του Δημοσίου προς τους ιδιώτες από τα 9 στα 3 δισ. Επεσαν δηλαδή 6 ζεστά δισ. στην αγορά. Από τον Ιανουάριο, όταν αρχίζει το εξάμηνο της διαπραγματευτικής προσπάθειας του ΣΥΡΙΖΑ, το Δημόσιο άρχισε να συσσωρεύει πάλι χρέη προς τους ιδιώτες. Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Οικονομικών, οι οφειλές ξεπερνούσαν τα 5 δισ. στο τέλος του Νοεμβρίου.

Ακόμη και στο Ασφαλιστικό, οι ιθύνοντες της προηγούμενης κυβέρνησης ισχυρίζονται ότι δεν χρειάζονταν άλλα μέτρα, πλην της εφαρμογής της ρήτρας μηδενικού ελλείμματος στις επικουρικές συντάξεις. Το βασικό τους επιχείρημα είναι ότι το ΑΕΠ είχε αυξητική τάση, γεγονός που μεταβάλλει όλους τους συντελεστές του ασφαλιστικού συστήματος. Τα μέτρα που καλείται να λάβει τώρα η κυβέρνηση, δεν θα ήταν αναγκαία, αν δεν είχε ανακοπεί η ανάκαμψη της οικονομίας.

Το κραχ του Προσφυγικού

Το 2015 ήταν έτος καμπή και για την κρίση-μέσα-στην-κρίση του Προσφυγικού. Σύμφωνα με τη μέτρηση της Frontex, το 2014 οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που πέρασαν από τον διάδρομο της Ανατολικής Μεσογείου – από την Τουρκία προς την ΕΕ μέσω Ελλάδας ή Βουλγαρίας – ήταν λίγοι παραπάνω από πενήντα χιλιάδες (50.830). Φέτος, μέχρι τον Νοέμβριο οι είσοδοι προς τα ελληνικά νησιά ξεπερνούσαν κατά πολύ το μισό εκατομμύριο – ροές δεκαπλάσιες σε σύγκριση με το 2014. Πού οφείλεται αυτή η δραματική αλλαγή;

Η απάντηση που δίνεται από κύκλους προσκείμενους στην προηγούμενη κυβέρνηση είναι ότι λειτούργησε η μεταναστευτική πολιτική της αποτροπής: ο φράκτης στον Εβρο, τα κέντρα κράτησης τύπου Αμυγδαλέζας, οι επιχειρήσεις επαναπροώθησης των παράτυπων μεταναστών όπως ο «Ξένιος Ζευς». Αυτό το πλέγμα των μέτρων αντιπαραβάλλεται στη διάδοχη πολιτική τού «λιάζονται».

Θα μπορούσε ο ΣΥΡΙΖΑ να ισχυριστεί ότι φταίει η συγκυρία. Αλλά οι προσφυγικές ροές από τη Συρία είχαν αρχίσει ήδη από τα μέσα του 2011. Το καλοκαίρι του ’11 στήθηκαν οι πρώτοι καταυλισμοί προσφύγων στην Ιορδανία. Κι ωστόσο η Ελλάδα δεν είχε βρεθεί στο επίκεντρο του προβλήματος πριν από την άνοιξη του 2015.

Οι υπερασπιστές της κυβέρνησης Σαμαρά επισημαίνουν ότι ο πρώην πρωθυπουργός είχε ήδη επιδιώξει τη επίλυση του Μεταναστευτικού σε ευρωπαϊκό επίπεδο από τα τέλη του 2013. Τότε, και ενόψει της ελληνικής προεδρίας που ακολουθούσε το πρώτο εξάμηνο του 2014, ο Σαμαράς είχε αναλάβει πρωτοβουλία για τη συγκρότηση μετώπου με τη Μάλτα και την Ιταλία, με στόχο να βοηθηθούν οι χώρες εισδοχής στη διαλογή των μεταναστών από τους πρόσφυγες και την επαναπροώθησή τους. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ κατηγορείται ότι όχι μόνο εγκατέλειψε την προσπάθεια, αλλά αγνόησε το πρόβλημα μέχρι την παρόξυνσή του. Οπως λέγεται δηκτικά, «είναι η κυβέρνηση που έκλεισε τις τράπεζες και άνοιξε τα σύνορα».