[Διαστάσεις] Αναζητώντας θετικά πάθη

Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Η εκδίκηση των παθών», ο 82χρονος γάλλος ειδικός για τις διεθνείς σχέσεις Πιερ Ασνέρ μιλά για μια νέα (εγελιανή) διαλεκτική αφεντικού – σκλάβου ανάμεσα στον παλιό ευρωπαϊκό πολιτισμό και τον αραβομουσουλμανικό κόσμο. Οι ισλαμιστές, σημειώνει, είναι πεισμένοι ότι η λογική της Ιστορίας οδηγεί το Ισλάμ να πάρει εκδίκηση από τον παλιό δυτικό αφέντη. «Θα νικήσω γιατί εσείς αγαπάτε την ειρήνη, ενώ εγώ αγαπώ τον πόλεμο», φωνάζει ο τρελός του Αλλάχ. Για να νικήσει αυτά τα αρνητικά πάθη, η Ευρώπη πρέπει να αντιτείνει άλλα πάθη, θετικά. Αυτό ακριβώς λείπει σήμερα από την ευρωπαϊκή ιδέα για να ξεπεράσει την ανησυχητική αποσύνθεσή της.

Καλώντας τους Γάλλους να σημαιοστολίσουν τα σπίτια τους στη διάρκεια της εκδήλωσης μνήμης που πραγματοποιήθηκε χθες στις Invalides για τα θύματα της 13ης Νοεμβρίου, ο Φρανσουά Ολάντ επέλεξε μια μορφή «θετικών παθών». Και οι συμπατριώτες του ανταποκρίθηκαν με ενθουσιασμό: οι παραγγελίες των τρικολόρ εκτοξεύθηκαν στα ύψη, οι ειδικευμένες επιχειρήσεις δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στη ζήτηση, τα μπαλκόνια και οι κήποι γέμισαν χθες με σημαίες. «Τα εθνικά σύμβολα παύουν επιτέλους να αποτελούν ιδιοκτησία της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς και επιστρέφουν στο έθνος», λέει στη Φιγκαρό ο ιστορικός Πιερ Νορά. Το ερώτημα τώρα είναι αν το φαινόμενο αυτό παραπέμπει σε έναν νέο πατριωτισμό (που είναι φυσικά κάτι τελείως διαφορετικό από τον εθνικισμό) ή συνιστά απλώς ένα πρόσκαιρο συλλογικό πένθος.

Ποια θετικά πάθη θα μπορούσε να αντιτάξει η ελληνική κοινωνία στα αρνητικά πάθη που έχει προκαλέσει (ή μάλλον οξύνει, αφού προϋπήρχαν) η κρίση; Θα μπορούσε να κινητοποιήσει τη βαριά τραυματισμένη κοινή γνώμη μια εγχώρια μορφή πατριωτισμού (πολιτικού, οικονομικού, κοινωνικού), που θα άνοιγε καινούργιους δρόμους και θα αποδείκνυε πόσο υποκριτική, ρατσιστική και επικίνδυνη είναι η αγάπη για την πατρίδα που προπαγανδίζει η Χρυσή Αυγή; Η «νομιμοποίηση» του πατριωτισμού προϋποθέτει άραγε ένα σοκ σαν αυτό που υπέστη η Γαλλία; Και ποιος πολιτικός θα τολμούσε να αναλάβει σχετική πρωτοβουλία;

Πάντως όχι ο σημερινός Πρωθυπουργός. Ζητώντας οψίμως από τα άλλα κόμματα μια ψευδεπίγραφη και κατά περίπτωση «συναίνεση», ο Αλέξης Τσίπρας δεν προβάλλει τις δικές του θετικές αξίες, τα δικά του θετικά πάθη, τη δική του θετική διέξοδο από την κρίση. Επιτείνει απλώς και διαιωνίζει ένα κλίμα καχυποψίας που ήταν πάντα διάχυτο στην κοινωνία. Ακόμη και αλήθεια να λέει, δεν τον πιστεύει κανείς. Και δεν τον πιστεύουν πρώτοι εκείνοι για τους οποίους μόλις πρόσφατα έλεγε πως ή θα τους τελειώσει ή θα τον τελειώσουν.

Ομως οι πολίτες χρειάζονται καθοδήγηση και έμπνευση, ιδιαίτερα όταν βλέπουν το μέλλον τους να είναι άδηλο και όλες τις βεβαιότητές τους να καταρρέουν. Οσοι πιστεύουν ότι οι λαοί ακολουθούν περισσότερο τα συμφέροντά τους παρά τα πάθη τους δεν κατάλαβαν τίποτα από τον 20ό αιώνα, έλεγε ο Ρεϊμόν Αρόν. Το ίδιο ισχύει χωρίς αμφιβολία και για τον αιώνα που διανύουμε. Και ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα μεγάλος, ύπουλος και επίμονος για τις χώρες που αρνούνται να διδαχθούν από την Ιστορία τους.