Μπορεί η λέξη, η έννοια, ο όρος «ευαισθησία» να αποτελέσει ένα σημείο εκκίνησης ώστε να θεωρήσει κανείς την Ιστορία, στο σύνολό της, μέσα από το δικό της πρίσμα ή πρόκειται για μια επινόηση του Λισιέν Φεβρ τόσο περισσότερο εντυπωσιακή καθώς κανείς πριν από τον ίδιο δεν είχε αποτολμήσει ένα ανάλογο εγχείρημα; Στις μελέτες τις επιστημονικές και στις κοινωνιολογικές αναλύσεις αυτό που μετράει είναι το επιχείρημα. Αν συνδυαστεί μάλιστα από πλευράς του μελετητή με στοχασμό που μπορεί να περικυκλώνει με βαθιά γνώση και προσωπική ευαισθησία το ριψοκίνδυνο θέμα, τότε τα αποτελέσματα, ακόμη και αν αμφισβητηθούν, εισάγουν μια παράμετρο που είναι αδύνατο να αγνοηθεί σε κάθε καινούργια προσέγγιση του χαρακτηρισμένου ως ριψοκίνδυνου θέματος.
Οι παρατηρήσεις αυτές αφορούν στο ακέραιο τον Λισιέν Φεβρ, τον συγγραφέα δύο σπουδαίων μελετημάτων με τους τίτλους Ευαισθησία και Ιστορία – Ιστορία και Ψυχολογία που εξέδωσε το Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
Γεννημένος στο Νανσί στα 1878, σε μια οικογένεια η οποία καταγόταν από τη Φρανς-Κοντέ –που υπήρξε δουκάτο της Βουργουνδίας -, μοιάζει η καταγωγή του να έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην επιστημονική του ανέλιξη. Καθώς τη Φρανς-Κοντέ τη διεκδικούσαν ώς το 1678 τόσο η Γερμανία όσο και η Γαλλία, με αποτέλεσμα να έχει υπάρξει πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ προτεσταντών και καθολικών στο πλαίσιο της Μεταρρύθμισης, ο Φεβρ θα αναδειχθεί με τις μελέτες του ως ο πλέον εξειδικευμένος στη θρησκευτική Ιστορία του 16ου αιώνα. Αναπτύσσοντας παράλληλα μια ακαταπόνητη δραστηριότητα ως κριτικός και ως υποκινητής πολλών επιστημονικών εγχειρημάτων, ενώ σημειώνουμε εντελώς δειγματοληπτικά τους τίτλους τριών μόνο βιβλίων του: Η γη και η ανθρώπινη εξέλιξη, Ενα πεπρωμένο: Μαρτίνος Λούθηρος, Το πρόβλημα της απιστίας τον 16ο αι.
Ολισθηρό έδαφος
Αν σκεφτεί κανείς πως το κείμενο Ευαισθησία και Ιστορία δημοσιεύτηκε στο περίφημο περιοδικό Annales (ο κύκλος του οποίου άλλαξε την ιστοριογραφία και του οποίου υπήρξε συνιδρυτής, μαζί με τον Μαρκ Μπλοκ) το 1941, δηλαδή μέσα στην Κατοχή, και ότι συνεπέστερο θα ακουγόταν να υπέγραφε ο Φεβρ ένα κείμενο με τον τίτλο Αναισθησία και Ιστορία, θα τον αδικούσε κατάφωρα αφού η συλλογιστική του αφορά κυρίως τις περιπέτειες και τις μεταμφιέσεις μιας λέξης ή καλύτερα μιας ιδιότητας, μέσα σε ιστορικές συνθήκες όπως αυτές του Μεσαίωνα και της Μεταρρύθμισης. Θα αναρωτηθεί όμως κανείς πώς γίνεται η Ιστορία να εμπλέκεται με την ευαισθησία, ένα στοιχείο ψυχολογικού υποκειμενισμού, ατομικιστικό, προκειμένου να αποτελεί ένα πρίσμα ασφαλές για τη θεώρηση της Ιστορίας, όταν ακόμη και πιο αποδεδειγμένες και σταθμισμένες ανθρώπινες ιδιότητες δεν παύουν να αποτελούν εξαιρετικά ολισθηρό έδαφος για ένα αντίστοιχο εγχείρημα;
Θα θεωρούσε κανείς –αφού ακόμη και ο ίδιος ο Φεβρ αμφιβάλλει –ότι θα αρκούσε να μελετήσει τα ξεσπάσματα της οργής, τα αισθήματα του φόβου, της χαράς ή του άγχους, του Μεγάλου Πέτρου, του Λουδοβίκου ΙΔ’ ή του Ναπολέοντα –έστω και αν πρόκειται για πρόσωπα ιστορικά –προκειμένου να αναχθεί σε σίγουρα συμπεράσματα του πώς ο παράγοντας «ευαισθησία» επηρεάζει και διαμορφώνει την Ιστορία; Με έναν εξαιρετικά επιδέξιο διανοητικό χειρισμό ο Φεβρ ανοίγει το κεφάλαιο «συγκίνηση», που λόγω της μεταδοτικότητάς της καταλήγει, από ατομική αντίδραση, χάρη στον συνδυασμό της με τη συγκίνηση άλλων ατόμων, να γίνεται το χωνευτήρι ενός αμοιβαίου κατασταλάγματος διαφορετικών ευαισθησιών.
Παράθεση χρωμάτων
Εβδομήντα πέντε χρόνια από τότε που γράφτηκε το κείμενο Ευαισθησία και Ιστορία μπαίνει κανείς στον πειρασμό να αναρωτηθεί ποιες θέσεις του Λισιέν Φεβρ, ή μάλλον μιας ολόκληρης σχολής που αντιπροσωπεύει, έχουν επιβεβαιωθεί ή έχουν διαψευσθεί. Εστω κι αν οτιδήποτε –μιλούμε για πολύ σημαντικά έργα –γράφτηκε στα χρόνια εκείνα απέβλεπε περισσότερο σε ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών με το πρόσφατο ή μακρινό παρελθόν και πολύ λιγότερο με το μέλλον έτσι όπως εξακριβωμένα θα παρέμενε άγνωστο σε όλους.
Ετσι ανάμεσα σε παρατηρήσεις μάλλον κοινότοπες όπως «Η ζωή των ανθρώπινων ομάδων στη διάρκεια μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου, όπως άλλωστε και η αισθηματική ζωή μεμονωμένων ανθρώπων, δεν θα μπορούσε να αποδοθεί με απλή παράθεση πλακάτων χρωμάτων», διαβάζουμε επισημάνσεις που κάθε άλλο παρά διεξοδικά έχουν συζητηθεί, έστω κι αν συνιστούν ακρογωνιαίο λίθο κάθε διαλογισμού πάνω στην Ιστορία. Οταν για παράδειγμα αναφέρεται στην αντικατάσταση που θα έπρεπε να έχει γίνει του χαρακτηρισμού μιας κοινωνίας ως «πρωτόγονης» με τον χαρακτηρισμό «κοινωνία άναρθρη», καθώς «οι άναρθρες κοινωνίες καλύπτουν περισσότερο χώρο και χρόνο στο παρελθόν του ανθρώπινου είδους απ’ ό,τι οι σημερινές δικές μας εγγράμματες κοινωνίες».
Το δεύτερο κείμενο του ίδιου τομιδίου με τον τίτλο Ιστορία και Ψυχολογία, καθώς διατηρεί έναν έντονα τεχνικό χαρακτήρα, εντυπωσιάζοντας βέβαια με καίριες αποστροφές του, αισθάνεσαι να μη σε προκαλεί ηθικά όπως το Ευαισθησία και Ιστορία.
Η μετάφραση και οι σημειώσεις της Μαρίας Στεφανοπούλου και το επίμετρο της Ρίκας Μπενβενίστε δεν συμβάλλουν απλώς, αλλά δημιουργούν απολύτως την ατμόσφαιρα ώστε να διεξέρχεται κανείς με απόλαυση μια δυσανάγνωστη εποχή.
Febvre Lucien
Ευαισθησία
και Ιστορία
Ιστορία και Ψυχολογία
Μτφ. Μαρία Στεφανοπούλου
Εκδ. ΜΙΕΤ 2015,
σελ. 122
Τιμή: 11 ευρώ
Σχόλια
Τελευταία Νέα
- Τα μπλόκα «σπρώχνουν» στον Φεβρουάριο τα προσυνέδρια της ΝΔ – Δεν θα μεταβεί το Σάββατο στη Θεσσαλονίκη ο Μητσοτάκης
- Ιράν: 26χρονος θα εκτελεστεί λόγω συμμετοχής στις διαδηλώσεις – «Τελεσίδικη η απόφαση»
- Συντριβή Falcon στην Άγκυρα: Θρίλερ με Κύπρια αεροσυνοδό που συνελήφθη από τις τουρκικές Αρχές – Τι ερευνούν
