Η ανακάλυψη που κάνει τον άνθρωπο πιο ταπεινό

Πρώτοι σήμαναν συναγερμό κάποιοι ερασιτέχνες σπηλαιολόγοι, πριν από δύο χρόνια: κάπου βαθιά στο σύστημα σπηλαίων που είναι γνωστό ως Ανερχόμενο Αστέρι, σε μια τοποθεσία που έχει βαφτιστεί από τη νοτιοαφρικανική κυβέρνηση «Λίκνο της Ανθρωπότητας» και έχει περιληφθεί από την UNESCO στον κατάλογο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, μέσα από μια χαραμάδα σε έναν ασβεστόλιθο είχαν καταφέρει να δουν πολλά, πάρα πολλά απολιθώματα οστών.

Ο Λι Μπέρτζερ, ένας αμερικανός παλαιοανθρωπολόγος που διδάσκει την ανθρώπινη εξέλιξη στο πανεπιστήμιο Witwatersrand του Γιοχάνεσμπουργκ, έδειξε αμέσως ενδιαφέρον. Αλλά η πρόσβαση στον δυνάμει θησαυρό ήταν δύσκολη: για να φθάσει κανείς στον θάλαμο που θα ονομαζόταν κατόπιν Ντιναλέντι, 40 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, έπρεπε να ακολουθήσει ένα περίπλοκο μονοπάτι – και η είσοδος σε αυτόν είχε πλάτος μόλις 18 εκατοστά.

Ο Μπέρτζερ και η ομάδα του κατέφυγαν στα σόσιαλ μίντια, αναζητώντας ανθρώπους με γνώσεις σπηλαιολογίας και υπόβαθρο στην παλαιοανθρωπολογία που θα μπορούσαν να περάσουν μέσα από ένα τόσο μικρό άνοιγμα. Συγκέντρωσαν προσφορές από όλον τον κόσμο. Κατέληξαν σε μια ομάδα έξι «υπόγειων αστροναυτών», όλες γυναίκες ερευνήτριες, που συμμετείχαν σε μια πρώτη αποστολή στο τέλος του 2013. Αργά και μεθοδικά περισυνέλεξαν συνολικά 1.500 κομμάτια οστών που ανήκαν σε τουλάχιστον 15 διαφορετικά άτομα, διαφόρων ηλικιών, από μωρά μέχρι ηλικιωμένους. Δύο χρόνια και ατελείωτες αναλύσεις αργότερα, μια διεθνής ομάδα 60 επιστημόνων, με επικεφαλής τον δρα Μπέρτζερ, ανακοίνωσε χθες την ανακάλυψη ενός νέου μέλους του ανθρώπινου γενεαλογικού δένδρου: είναι ο Homo naledi – στα νοτιοαφρικανικά σεσότο, naledi σημαίνει «αστέρι», όπως και το όνομα του σπηλαίου.

Μακρινός εξάδελφος. Ο Homo naledi δεν θεωρείται άμεσος πρόγονος αλλά κάτι σαν μακρινός εξάδελφος του σύγχρονου ανθρώπου. Και παρότι οι ερευνητές δεν έχουν καταφέρει ακόμη να προσδιορίσουν την ηλικία των απολιθωμάτων που βρέθηκαν, υπολογίζουν με βάση την ανατομία του πως εξελίχθηκε κοντά ή στις απαρχές του γένους Homo – που σημαίνει πριν από 2,5 έως 2,8 εκατομμύρια χρόνια. Κάποια χαρακτηριστικά του, όπως η γνάθος, τα δόντια και τα πέλματα, παραπέμπουν στον σύγχρονο άνθρωπο, άλλα είναι περισσότερο πρωτόγονα. Ο μέσος Homo naledi είχε ύψος 1,50 μέτρο και βάρος 45 κιλά. Είχε μικρό κρανίο και εγκέφαλο όσο το ένα τρίτο του εγκεφάλου του σύγχρονου ανθρώπου. Είχε επίσης εξαιρετικά κυρτά δάχτυλα, πιο κυρτά από σχεδόν όλους τους άλλους ανθρωπίδες, «που υποδηλώνει με σαφήνεια ικανότητες αναρρίχησης». Τα πέλματά του όμως «ήταν σχεδόν ίδια με εκείνα του σύγχρονου ανθρώπου» και σε συνδυασμό με τα μακριά του πόδια, τον καθιστούσαν ικανότατο για πεζοπορία.

Η ταφή. Η ανακάλυψη του Homo naledi κάνει τον σύγχρονο άνθρωπο πλουσιότερο – σε γνώση. Τον καθιστά όμως ή τουλάχιστον ευελπιστεί να τον καταστήσει, και αυτό είναι αναμφίβολα το πιο εντυπωσιακό της κομμάτι, και ταπεινότερο: μέχρι τώρα πιστεύαμε πως ήμασταν οι μόνοι που θάβουμε τους νεκρούς μας∙ οι επιστήμονες εκτιμούν τώρα πως το ίδιο έκανε και αυτός ο αρχαίος συγγενής μας. Ο χώρος όπου βρέθηκαν τα 1.500 απολιθώματα, και μελλοντικά θα ανακαλυφθούν πιθανότατα ακόμα περισσότεροι ανάλογοι θησαυροί, ήταν ένας νεκροθάλαμος.  

Οι παλαιοανθρωπολόγοι κατέληξαν σε αυτό το συμπέρασμα διά της εις άτοπον απαγωγής. Στον επίμαχο θάλαμο δεν βρέθηκαν υπολείμματα άλλων ειδών. Και τα οστά δεν έφεραν σημάδια από δόντια ή νύχια, που θα υποδήλωναν πως είχαν παρασυρθεί εκεί από αρπακτικά. Ούτε στοιχεία που να δείχνουν ότι παρασύρθηκαν εκεί από χειμάρρους υφίστανται. Οι naledi θα μπορούσαν βέβαια θεωρητικά να έχουν κρύψει βαθιά κάτω από τη γη τους νεκρούς τους μόνο και μόνο για να κρατήσουν μακριά όρνεα και αρπακτικά όπως οι αφρικανικές ύαινες. Οπως επισήμανε ωστόσο χθες ο δρ Μπέρτζερ, «σε αυτή την περίπτωση θα έκρυβαν οτιδήποτε μπορούσε να προσελκύσει όρνεα και αρπακτικά, όχι μόνο τους δικούς τους νεκρούς». «Φαίνεται πράγματι», κατέληξε ο Μπέρτζερ, «πως ο Homo naledi έθαβε εσκεμμένα τους νεκρούς του. Αυτό δείχνει πως ξεχώριζε τον εαυτό του από τα ζώα, ίσως και από τον φυσικό κόσμο».

«Δεν είμαστε μοναδικοί»
«Σήμερα φέρνουμε στο φως το παρελθόν μας. Δεν είμαστε μοναδικοί. Δεν είμαστε οι μόνοι ικανοί να θάβουμε τους νεκρούς μας» δήλωσε ο αντιπρόεδρος της νοτιοαφρικανικής κυβέρνησης Σίριλ Ραμαπόσα κατά τη συνέντευξη Τύπου με την οποία ανακοίνωσε η διεθνής ομάδα των 60 επιστημόνων την ανακάλυψη του Homo naledi.