Διαλεκτική εναντίον δόγματος

Διάβασα με πολύ ενδιαφέρον τη συνέντευξη που έδωσε στη Μυρτώ Λοβέρδου στο «Βήμα» η σημαντική ελληνίδα ηθοποιός Στεφανία Γουλιώτη, που θα παρουσιάσει μεθαύριο στο Φεστιβάλ Αθηνών ως μονόλογο (παίζοντας όλους τους ρόλους: Πυθία, Απόλλωνα, Αθηνά, Ορέστη, Φάσμα της Κλυταιμνήστρας και Χορό) τις «Ευμενίδες» του Αισχύλου. Θυμίζω πως οι «Ευμενίδες» είναι το τρίτο μέρος της μόνης σωζόμενης τριλογίας που μας κληροδότησε ως δώρο η αρχαιότητα. Τα άλλα δύο μέρη (που δρουν και αυτόνομα) είναι οι τραγωδίες «Αγαμέμνων», «Χοηφόροι». Για να μιλήσουμε αλλιώς η σύνθεση μιας τριλογίας εφάρμοζε στο θέατρο τη διαλεκτική που μας κληροδότησε ο μέγας Ηράκλειτος, δηλαδή: θέση, αντίθεση, σύνθεση. Εγραφα πρόσφατα εδώ πως το ιδεοδιαλεκτικό σχήμα υπήρχε και στην άλλη χαμένη τριλογία «Προμήθεια» του Αισχύλου, όπου ο σωζόμενος «Προμηθέας Δεσμώτης» έχοντας θέση αντίθεσης στη θέση Πυρφόρος και στη σύνθεση Λυόμενος, παραπλάνησε ακόμη και τον Μαρξ που απολυτοποίησε την αντίθεση και τη μεταποίησε ως αιώνια ιστορική σχέση, βαφτίζοντας τον συμβιβασμένο στην τρίτη τραγωδία Τιτάνα, άγιο του προλεταριάτου. Είναι λάθος λοιπόν, έστω και αν κάθε τραγωδία της τριλογίας στέκεται σκηνικά αυτόνομη, να αγνοούμε το διαλεκτικό προτσές που θεμελιώνει.

Ετσι στην «Ορέστεια», στον «Αγαμέμνονα» η σύζυγος Κλυταιμνήστρα δολοφονεί τον σύζυγο Αγαμέμνονα και στις «Χοηφόρες» ο γιος Ορέστης δολοφονεί τη συζυγοκτόνο. Στην τρίτη τραγωδία «Ευμενίδες» ο μητροκτόνος Ορέστης αθωώνεται. Η αθώωση αυτή όμως έρχεται από έναν νεοϊδρυόμενο θεσμό στην κοινωνία των ανθρώπων, τον Αρειο Πάγο, δικαστήριο αθηναίων πολιτών. Ετσι ο Αισχύλος κάνοντας μια τομή επαναστατική στην ιστορία των θεσμών της ανθρωπότητας αντικαθιστά την αυτοδικία με τη Δίκη (ισορροπία), τη λογική, την απόδειξη και την τεκμηρίωση. Η Αθηνά που αναγγέλλει και εγκαινιάζει αυτή τη μετάβαση της τιμωρίας από το θείον στον άνθρωπο στη θεσμική της ομιλία, αναφέρεται στους δύο άξονες που χιαστί θεμελιώνουν αυτή την επανάσταση: σεβασμός και φόβος. Αρα μετά τη μετάβαση από τα ένστικτα στον πολιτικό κώδικα που εδράζεται στη λογική των αποδείξεων και στην πειθώ των επιχειρημάτων, η ευθύνη φεύγει από τη μεταφυσική θεία βούληση και περνά στη σχετικότητα των ανθρώπινων κρίσεων. Εγραφα κάποτε εδώ πως έπειτα από εκείνη την κοσμοϊστορική αθώωση του Ορέστη, άρα τη μετατόπιση της ευθύνης για την ιστορία και τα ήθη στην πλάτη της ανθρώπινης αξιακής ηθικής, η τραγωδία πια γράφεται από τον Θουκυδίδη και τους επιγόνους του ιστορικούς!

Αλλά ας έρθουμε τώρα στις «Ευμενίδες» του Αισχύλου. Διαβάζω στη συνέντευξη της Στεφανίας Γουλιώτη τον αφορισμό: «Πιστεύω πως οι Ερινύες δεν γίνονται ποτέ Ευμενίδες». Θεέ και Κύριε, είναι δικαίωμα του καθενός να πιστεύει ό,τι θέλει, αλλά δεν είναι δικαίωμά του να διαφωνεί με τον μεγαλύτερο ποιητή του θεάτρου στην ιστορία του πνεύματος. Εξάλλου πώς μπορεί να δηλώνεις πως οι Ερινύες δεν έγιναν ποτέ Ευμενίδες και κόβεις μονέδα στο ταμείο υποσχόμενη πως θα ερμηνεύσεις τις «Ευμενίδες» του Αισχύλου! Ο Αισχύλος διαφωνεί καθέτως με την κυρία Γουλιώτη, όπως μπορεί ο καθένας να το διαπιστώσει ανοίγοντας οποιαδήποτε μετάφραση της «Ορέστειας».

Η αντίρρηση, θεωρητικά, της κυρίας Γουλιώτη έχει ενδιαφέρον αλλά θα μπορούσε να εμπνεύσει, έστω και σε ποιητή μικρότερου ταλέντου, μια νέα, άλλη, πιθανόν πειστική ανάγνωση του αρχαίου μύθου. Το έκαναν ο Ο’ Νιλ και ο Σαρτρ, ο πρώτος «Στο πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα», ο δεύτερος στις «Μύγες» για να μείνω στα σημαντικότερα εγγόνια του Μύθου.

Αλλά ο Αισχύλος, αν μας αφορά κι αν τον σεβόμαστε, εκπροσωπεί τη φιλοσοφία της ιστορίας, την ηθική και το ιδεολόγημα της εποχής του. Αν πιστεύουμε πως μας αντιπροσωπεύει ο κλασικισμός του, ο ορθολογισμός του, ο διαφωτισμός του, τον ερμηνεύουμε. Αλλιώς ή τον αφήνουμε στη σκόνη των βιβλιοθηκών ή τον εκχωρούμε σε όσους τον εμπιστεύονται ή γράφουμε και ερμηνεύουμε – ιδού στάδιο δόξης λαμπρόν – άλλο κείμενο που ανατρέπει ή φωτίζει αλλιώς τον πανάρχαιο και κοινόχρηστο μύθο. Το έχω και άλλοτε γράψει: νόμιμη η «Μήδεια» του Ευριπίδη, νόμιμη η «Μήδεια» του Ανούιγ, νόμιμη η «Μήδεια» του Κερουμπίνι, νόμιμη και η «Μήδεια» του Μποστ. Αλλά ο ευριπίδειος οίστρος δεν μπορεί να νοθευτεί με τον οίστρο του Μποστ ούτε ο Μποστ να παιχτεί με τη μουσική και το σκηνικό ήθος της όπερας του Κερουμπίνι.

Ο Αισχύλος, και δεν χρειάζεται να είναι κανείς ξεσκολισμένος, εφαρμόζει στις «Ευμενίδες» άλλη υψίστης σημασίας διαλεκτική αρχή. Αντιδρώντας στην αρχή που αργότερα ο Αριστοτέλης στην εποχή των δογματισμών ονόμασε «αρχή της αντιφάσεως», δηλαδή «ό,τι Α δεν είναι όχι Α», ό,τι είναι σωστό δεν είναι α-σοφο, όπου η διπλή άρνηση είναι κατάφαση, ο Ηράκλειτος λοιπόν δίδαξε πως μέσα στο σοφό ενυπάρχει το άσοφο, μέσα στη ζωή ο θάνατος, μέσα στα νιάτα το γήρας, μέσα στο ψυχρό το θερμό και αντίστροφα.

Ετσι και μέσα στην ουσία των Ερινύων υπάρχει εν σπέρματι και η δυνατότητα των Ευμενίδων και το αντίστροφο. Αρα λοιπόν αντίθετα με ό,τι φαίνεται να πιστεύει η κυρία Γουλιώτη οι Ερινύες έγιναν και γίνονται συνεχώς Ευμενίδες, διότι μέσα στη ρίζα της υπάρξεώς τους συνυπάρχουν και αντίστροφα πάλι συχνά οι Ευμενίδες επιστρέφουν στην ιστορία ως Ερινύες. Και επειδή στη συνέντευξη της κυρίας Γουλιώτη διάβασα πως το έργο του Αισχύλου είναι ψυχαναλυτικό, αφού της θυμίσω πως ο Αισχύλος δεν γνώριζε (!) τον Φρόιντ αλλά ο Φρόιντ γνώριζε τον Αισχύλο, πράγματι όλη η τεχνική που εισήγαγε με το ντιβάνι του ο βιεννέζος ψυχίατρος είναι ό,τι ακριβώς λέει ο Αισχύλος: πως οι δαίμονες, οι αγκυλώσεις, τα απωθημένα ένστικτα, οι εφιάλτες, οι μανίες και τόσα άλλα σύνδρομα του ζωώδους στρώματος της υπάρξεως μέσω της εκλογίκευσης και της ανάδυσης στο φως μπορούν να εξορκιστούν, δηλαδή να μεταποιηθούν σε αγαθό μένος, σε ευμένεια, να διοχετευτούν σε άλλες ορθολογισμένες και ελεγχόμενες ατραπούς. Οπως οι Ερινύες του Αισχύλου μετά την ήττα τους από την ανθρώπινη ορθοφροσύνη δέχονται να μεταποιηθούν σε αγαθές θεότητες της ευγονίας, της λεχωνιάς, της καρποφορίας, της κλιματολογικής ισορροπίας. Στον δε πολιτικό βίο εγγυώνται την αρετή που βρίσκεται ανάμεσα στην Αναρχία και στον Δεσποτισμό. Οποιος δεν σέβεται αυτούς τους θεσμούς και αυτές τις αρχές, όποιος δεν έχει σέβας, τότε υπάρχει ο φόβος της τιμωρίας που θα τον συγκρατεί να μην αδικεί! Αυτά λέει ο Αισχύλος. Οποιος διαφωνεί δικαίωμά του αλλά ας μην τον διαστρέφει.