Η σπειροειδής γραμμή της σιωπής

Παρά τις ελπίδες ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπως το facebook και το twitter μπορούν να εμπλουτίσουν και να διευρύνουν τον πολιτικό διάλογο και την ανταλλαγή διαφορετικών απόψεων, οι άνθρωποι εμφανίζονται λιγότερο πρόθυμοι να συζητήσουν ακανθώδη ζητήματα στις σελίδες τους.

Τόσο στο facebook όσο και στο twitter οι πολίτες/χρήστες εμφανίζονται λιγότερο πρόθυμοι να μοιραστούν τις απόψεις τους, ιδίως όταν αντιλαμβάνονται ότι το κοινό (φίλοι) τους τείνει να διαφωνεί μαζί τους.

Οι μελετητές της επικοινωνίας έχουν διαπιστώσει από την εποχή του ναζισμού ότι οι περισσότεροι άνθρωποι πρoσπαθoύv vα απoφύγoυv τηv απoμόvωση, δηλαδή vα περιθωριoπoιηθoύv, διατηρώvτας oρισμέvες στάσεις και πεπoιθήσεις για σημαντικά δημόσια ζητήματα. Επoμέvως, κάπoιoς παρατηρεί τo περιβάλλov κάπoιoυ άλλoυ με σκoπό vα μάθει πoιες απόψεις υπερισχύoυv και πoιες είvαι λιγότερo κυρίαρχες ή απoδυvαμωμέvες. Εάv κάπoιoς πιστεύει ότι oι απόψεις τoυ εvτάσσovται σε αυτές της τελευταίας κατηγoρίας, τότε θα έχει λιγότερη πρoδιάθεση vα τις εκφράσει λόγω ακριβώς της φoβίας της απoμόvωσης. Ετσι, λoιπόv, η κυρίαρχη ή ευρύτερης απoδoχής  άπoψη τείvει vα υπερισχύει όλo και περισσότερo και οι αντίθετες να αποδυναμώνονται ακόμη περισσότερο. Οπως αναφέρουν οι ερευνητές, η τάση τoυ εvός vα μιλήσει και η τάση τoυ άλλoυ vα παραμείvει σιωπηλός πρoκαλεί μια σπειροειδή διαδικασία, η oπoία επαυξητικά εδραιώvει μια άπoψη ως κυρίαρχη.

Αυτό το είδος της αυτολογοκρισίας έχει μεταφερθεί στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, παρά τις αντίθετες προσδοκίες ότι θα προσέφεραν νέες διόδους που θα ενθάρρυναν τον διάλογο και την ανταλλαγή διαφορετικών και ποικίλων απόψεων. Στην πράξη όμως καταγράφεται το αντίθετο. Εάν οι άνθρωποι κρίνουν ότι οι «φίλοι» και οι «ακόλουθοι» στα κοινωνικά μέσα δεν συμφωνούν μαζί τους, είναι λιγότερο πιθανό να συνεχίσουν να εκφράζουν τις διαφορετικές απόψεις τους ή να ενταχθούν ή να συμμετάσχουν σε αμφιλεγόμενες και έντονες συζητήσεις.

Σε έρευνα που διενεργήθηκε στις ΗΠΑ σε ένα δείγμα 1.801 ενηλίκων λίγο μετά το ζήτημα Σνόουντεν διαπιστώθηκε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν παρέχουν μια εναλλακτική πλατφόρμα διαλόγου για εκείνους οι οποίοι δεν ήταν πρόθυμοι να συζητήσουν την ιστορία προτάσσοντας τις προσωπικές τους απόψεις. Το 14% των ερωτηθέντων ήταν απρόθυμο να συζητήσει το όλο θέμα και μόνο το 0,3% απάντησε καταφατικά.

Η παραδοσιακή άποψη είναι ότι η σπειροειδής γραμμή της σιωπής προκύπτει από τον φόβο του εξοστρακισμού και παρότι επικρίθηκε στο παρελθόν, επανέρχεται στο προσκήνιο. Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν μεγαλύτερη επίγνωση της διαφορετικότητας των απόψεων γύρω τους – ιδίως σε ένα θέμα για το οποίο υπάρχει διχογνωμία της κοινής γνώμης. Κάποιοι επιλέγουν επίσης τη σιωπή για να μη γίνουν δυσάρεστοι στους φίλους τους ή για να μη χάσουν ένα μέρος από αυτούς και, άρα, το υποτιθέμενο κοινωνικό κεφάλαιο που έχουν σχηματίσει μέσα από τη «στρατιά» των φίλων τους στο Διαδίκτυο. Μια άλλη παράμετρος είναι ότι διστάζουν να εκφράζουν απόψεις που ξέρουν ότι θα δυσαρεστήσουν τους φίλους τους. Πάντως, είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, ο μέσος χρήστης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι λιγότερο πρόθυμος να εμπλακεί σε μια αμφιλεγόμενη συζήτηση. Στην πράξη όλα αυτά συνιστούν ότι οι τεχνολογίες της επικοινωνίας μπορεί να αλλάζουν, αλλά οι συμπεριφορές παραμένουν οι ίδιες.